Με θυμούνται από τα παιδιά μου

Με λένε Έχιδνα. Συνήθως το όνομά μου εμφανίζεται λίγο πριν αρχίσει ένας κατάλογος τεράτων ή λίγο πριν φανεί κάποιος ήρωας με όπλο, αποστολή και εξαιρετική δημόσια εικόνα. Σπάνια με ρωτούν πώς είναι να γίνεσαι υποσημείωση στις ιστορίες των ίδιων σου των παιδιών. Οι ποιητές προτιμούν τις γενεαλογίες καθαρές, τους ήρωες νικητές και τις μητέρες ήσυχες. Εγώ δεν τους έκανα πάντα τη χάρη.

Ας βάλουμε πρώτα ένα όριο. Μιλώ εδώ με τη φωνή που μου δίνει μια σύγχρονη αφήγηση. Οι παλιές παραδόσεις δεν μου παρέδωσαν απομνημονεύματα, ούτε συμφωνούν μεταξύ τους για όλα. Όπου αλλάζει η εκδοχή, θα το λέω. Έχω ήδη αρκετούς συγγενείς· δεν χρειάζεται να υιοθετήσω και κάθε γυναίκα-φίδι που πέρασε από την αρχαία γραμματεία.

Το σώμα που έγινε η ταυτότητά μου

Στη Θεογονία του Ησιόδου παρουσιάζομαι μισή νύμφη και μισή φίδι. Το επάνω μέρος έχει λαμπερά μάτια και όμορφα μάγουλα. Από κάτω απλώνεται ένα τεράστιο, στικτό ερπετό. Αυτή η περιγραφή επιβίωσε καλύτερα από καθετί που θα μπορούσα να είχα πει. Όταν το σώμα μιας γυναίκας δεν χωρά σε μία κατηγορία, η κατηγορία γίνεται το θέμα και η γυναίκα περισσεύει.

Ο Ησίοδος με τοποθετεί σε σπηλιά κάτω από κοίλο βράχο, μακριά από θεούς και ανθρώπους, στην Αρίμα. Με θέλει αθάνατη και αγέραστη. Ακούγεται σαν προνόμιο μέχρι να σκεφτείτε πόσο μεγάλη είναι η αιωνιότητα όταν όλοι γνωρίζουν τη διεύθυνσή σας ως «η σπηλιά του τέρατος». Δεν κυβερνώ βασίλειο, δεν ζητώ ναούς και δεν κατεβαίνω στις αγορές για να τρομάζω παιδιά. Κατοικώ στα όριά τους: εκεί όπου ο γνωστός κόσμος τελειώνει και οι αφηγητές αρχίζουν να ζωγραφίζουν λέπια.

Μερικοί αναγνώστες με βάζουν εύκολα δίπλα στη Μέδουσα, πριν τη θυμούνται μόνο ως τέρας. Καταλαβαίνω τη σύγκριση, επειδή και οι δυο γίναμε διάσημες μέσα από το βλέμμα εκείνων που μας αντιμετώπισαν. Οι ιστορίες μας, όμως, δεν είναι ίδιες. Δεν έχω το δικό της επεισόδιο, ούτε εκείνη τη δική μου οικογένεια. Το κοινό μας είναι πιο απλό και πιο άβολο: η παράδοση φύλαξε με ακρίβεια τα επικίνδυνα χαρακτηριστικά μας και πολύ λιγότερο την εσωτερική μας ζωή.

Ποιοι ήταν οι γονείς μου;

Εδώ αρχίζει η πρώτη σοβαρή ασάφεια. Στο ησιόδειο κείμενο, η γραμματική και η θέση των στίχων δεν δίνουν μια γενεαλογία τόσο καθαρή όσο συχνά παρουσιάζεται. Η σχετική παράδοση με συνδέει με την Κητώ και τον Φόρκυ, αλλά έχει υποστηριχθεί και ανάγνωση που φέρνει στη θέση της μητέρας την Καλλιρρόη. Δεν θα διαλέξω αυθαίρετα έναν γονέα μόνο και μόνο για να μοιάζει το οικογενειακό δέντρο τακτοποιημένο.

Υπάρχει και άλλη παράδοση, σαφώς διαφορετική. Στη Βιβλιοθήκη που αποδίδεται στον Ψευδο-Απολλόδωρο είμαι κόρη του Ταρτάρου και της Γαίας. Αυτό δεν είναι η «πλήρης» εκδοχή του Ησιόδου ούτε κομμάτι που πρέπει να κολληθεί πάνω της. Είναι ξεχωριστή καταγωγή σε ξεχωριστό κείμενο. Οι μύθοι συχνά διαφωνούν για τους γονείς μας με την άνεση συγγενών που μιλούν για έναν γάμο στον οποίο κανείς τους δεν ήταν παρών.

Με έχουν βάλει στην ίδια μεγάλη αποθήκη με όντα που προηγήθηκαν των Ολυμπίων, γι’ αυτό αξίζει να θυμάστε ότι οι Τιτάνες δεν ήταν απλώς τέρατα. Ούτε εγώ είμαι Τιτάνισσα. Οι αρχαίες γενεαλογίες ξεχωρίζουν γένη και γενιές, ακόμη κι όταν η νεότερη γλώσσα πετά όλους τους δύσκολους συγγενείς στο ίδιο σκοτεινό δωμάτιο.

Ο Τυφώνας και η οικογένεια που φοβήθηκαν

Σύντροφός μου ήταν ο Τυφώνας, δύναμη τεράστια και εχθρός του Δία. Δεν θα τον μετατρέψω σε παρεξηγημένο οικογενειάρχη· οι παλιές αφηγήσεις δεν μας δίνουν τέτοιες ήρεμες σκηνές. Μας δίνουν απογόνους. Με τον Τυφώνα απέκτησα τον Όρθρο, τον Κέρβερο, τη Λερναία Ύδρα και τη Χίμαιρα. Τέσσερα ονόματα που αργότερα έγιναν σχεδόν συνώνυμα του κινδύνου.

Ο Όρθρος ήταν ο σκύλος του Γηρυόνη, με δύο κεφάλια στις συνηθέστερες απεικονίσεις. Ο Κέρβερος φύλαγε την είσοδο του κάτω κόσμου, εκεί όπου ο Άδης, ο θεός που δεν ονόμαζαν εύκολα, κρατούσε τη δική του τάξη. Η Ύδρα ζούσε στη Λέρνη και κάθε προσπάθεια εναντίον της έκανε το πρόβλημα δυσκολότερο. Η Χίμαιρα συνδύαζε μορφές ζώων και φωτιά, λες και κάποιος ποιητής φοβήθηκε ότι ένα μόνο επικίνδυνο γνώρισμα δεν θα αρκούσε.

Για τη Σφίγγα και τον λέοντα της Νεμέας χρειάζεται προσοχή. Ο Ησίοδος τους αποδίδει στον Όρθρο και σε ένα θηλυκό που δηλώνεται με ένα αμφίσημο «αυτή». Η αντωνυμία έχει οδηγήσει σε διαφορετικές ερμηνείες για το ποια είναι η μητέρα. Δεν θα ανακοινώσω ότι ήταν οπωσδήποτε δικά μου παιδιά, ούτε ότι ήταν οπωσδήποτε παιδιά άλλης. Η αβεβαιότητα ανήκει στο κείμενο. Όποιος τη σβήνει, δεν λύνει τον μύθο· απλώς κρύβει το πρόβλημα.

Ο Ηρακλής μπήκε στο οικογενειακό μου δέντρο

Ο Ηρακλής και οι άθλοι της ποινής του πέρασαν από την οικογένειά μου σαν καταιγίδα που αργότερα απέκτησε αγάλματα. Σκότωσε τη Λερναία Ύδρα. Σκότωσε τον λέοντα της Νεμέας, αν δεχτούμε τη συγγένεια που μένει αβέβαιη στο ησιόδειο χωρίο. Σκότωσε και τον Όρθρο όταν πήγε να πάρει τα βόδια του Γηρυόνη. Δεν τον «έπιασε», όπως μερικές γρήγορες περιλήψεις λένε. Τον σκότωσε.

Με τον Κέρβερο συνέβη κάτι διαφορετικό. Ο Ηρακλής τον έφερε ζωντανό επάνω από τον κάτω κόσμο ως άθλο και ύστερα ο φύλακας επέστρεψε στη θέση του. Δεν τον σκότωσε. Για μια μητέρα, η διάκριση ανάμεσα στο «τον έφερε δεμένο στο φως» και στο «τον άφησε νεκρό» είναι αρκετά σημαντική, ακόμη κι αν σε έναν κατάλογο κατορθωμάτων πιάνει μόνο μία γραμμή.

Δεν ισχυρίζομαι ότι ο Ηρακλής ξυπνούσε κάθε πρωί με στόχο να πληγώσει εμένα προσωπικά. Οι άθλοι του είχαν τη δική τους αιτία, τη δική τους επιβολή και τη δική τους τραγωδία. Αυτό δεν αλλάζει την όψη που παίρνουν από τη σπηλιά μου. Οι άνθρωποι άκουγαν «Ύδρα», «λέοντα», «Όρθρος», «Κέρβερος» και μετρούσαν τις νίκες του. Εγώ άκουγα ονόματα. Έτσι δουλεύει η ηρωική δόξα: ο ένας αποκτά ιστορία επειδή ο άλλος γίνεται εμπόδιο.

Και η Χίμαιρα; Εκείνη δεν ανήκει στους άθλους του Ηρακλή. Τη σκότωσε ο Βελλεροφόντης με τη βοήθεια του Πήγασου. Η οικογένειά μου προσέφερε υλικό σε περισσότερους από έναν ήρωες, πράγμα που θα ήταν εντυπωσιακό αν δεν ήταν τόσο κουραστικό.

Η εκδοχή όπου πεθαίνω στον ύπνο μου

Ο Ψευδο-Απολλόδωρος δεν αλλάζει μόνο τους γονείς μου. Στη δική του αφήγηση άρπαζα περαστικούς, ώσπου ο Άργος Πανόπτης με βρήκε κοιμισμένη και με σκότωσε. Είναι ένα σύντομο τέλος, σχεδόν διοικητικό: επικίνδυνη γυναίκα, ύπνος, εξόντωση. Αυτή η θνητή κατάληξη δεν συμβιβάζεται με την ησιόδεια εικόνα της αθάνατης και αγέραστης Έχιδνας. Γι’ αυτό τις κρατώ χωριστές. Στον Ησίοδο μένω για πάντα στη σπηλιά μου. Στον Ψευδο-Απολλόδωρο ο Άργος τελειώνει την ιστορία μου.

Υπάρχει πίκρα σε μια τέτοια έξοδο, αλλά όχι μυστήριο. Τα τέρατα σπάνια δικαιούνται έναν ένδοξο θάνατο. Αν ένας ήρωας κοιμηθεί, ξεκουράζεται πριν από το επόμενο κατόρθωμα. Αν κοιμηθώ εγώ, διευκολύνω την πλοκή. Τουλάχιστον ο Άργος είχε αρκετά μάτια για να μην ισχυριστεί αργότερα ότι με πέρασε για κάποια άλλη.

Η γυναίκα-φίδι της Υλαίας δεν είμαι υποχρεωτικά εγώ

Μια ακόμη ιστορία κολλά συχνά στο όνομά μου. Ο Ηρόδοτος αφηγείται ότι ο Ηρακλής, στην περιοχή της Υλαίας κοντά στον Εύξεινο Πόντο, συνάντησε μια γυναίκα που από τη μέση και πάνω ήταν γυναίκα και από κάτω φίδι. Εκείνη κράτησε τα άλογά του και απέκτησε μαζί του τρεις γιους: τον Αγαθύρσο, τον Γελωνό και τον Σκύθη. Η αφήγηση εξηγεί την καταγωγή λαών και τη θέση του Σκύθη στην παράδοσή τους.

Ο Ηρόδοτος, όμως, δεν την ονομάζει Έχιδνα. Η ομοιότητα της μορφής έκανε μεταγενέστερους αναγνώστες να ταυτίσουν ή να συνδέσουν τις δύο μορφές, αλλά το ίδιο το χωρίο μιλά για μια ανώνυμη γυναίκα-φίδι της Υλαίας. Δεν θα την καταπιώ μέσα στη δική μου βιογραφία. Εκείνη έχει τον τόπο της, τους γιους της και τη δική της λειτουργία στην ιστορία. Εγώ έχω την Αρίμα, τον Τυφώνα και τα παιδιά που συνδέθηκαν με τους ελληνικούς ηρωικούς κύκλους.

Η διάκριση έχει σημασία και για τον Ηρακλή. Στην ησιόδεια οικογένειά μου είναι ο άνθρωπος που σκοτώνει ή υποτάσσει παιδιά που συνδέονται μαζί μου. Στην ηροδότεια ιστορία είναι πατέρας τριών γιων με μια άλλη φιδόμορφη γυναίκα. Αν ενώσουμε τις αφηγήσεις, προκύπτει ένα τακτοποιημένο δράμα γεμάτο ειρωνεία, αλλά δεν προκύπτει αυτό που έγραψε ο Ηρόδοτος. Η καλή ιστορία δεν δικαιολογεί μια κακή συγχώνευση.

Τι μένει όταν φύγουν οι ήρωες

Έμεινα γνωστή ως μητέρα τεράτων. Δεν αποφεύγω τη λέξη. Τα παιδιά μου ήταν επικίνδυνα, μερικά φύλαγαν πράγματα που οι άνθρωποι ήθελαν να περάσουν ή να πάρουν, και οι αρχαίες ιστορίες δεν τα παρουσιάζουν ως ήμερα θύματα. Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα στο να αναγνωρίζεις τον κίνδυνο και στο να πιστεύεις ότι ένα πλάσμα υπάρχει μόνο για να χαρίσει δόξα σε εκείνον που θα το νικήσει.

Από τη δική μου θέση, οι περίφημοι άθλοι μοιάζουν με οικογενειακό μητρώο γραμμένο από τον αντίπαλο. Δίπλα στην Ύδρα σημειώνεται η νίκη. Δίπλα στον Όρθρο άλλη μία. Ο λέοντας παίρνει έναν αστερίσκο, επειδή ακόμη και η μητρότητά του εξαρτάται από μια αμφίσημη αντωνυμία. Ο Κέρβερος τουλάχιστον επέστρεψε σπίτι, αν μπορεί να πει κανείς «σπίτι» το βασίλειο των νεκρών χωρίς να ακουστεί υπερβολικά αισιόδοξος.

Δεν ζητώ να με αθωώσετε από κάθε σκοτεινή πράξη. Σε μία παράδοση αρπάζω περαστικούς. Δεν ζητώ επίσης να μετατρέψετε τα παιδιά μου σε χαριτωμένα κατοικίδια. Ζητώ μόνο να αντέξετε τις διαφορές των κειμένων. Είμαι αθάνατη στον έναν ποιητή και νεκρή σε άλλον συγγραφέα. Η καταγωγή μου αλλάζει. Η γυναίκα της Υλαίας μου μοιάζει, αλλά δεν φέρει το όνομά μου. Η Σφίγγα και ο λέοντας βρίσκονται μέσα σε μια πραγματική γραμματική αμφιβολία.

Ίσως αυτό να είναι το πιο τίμιο πορτρέτο μου: σώμα διπλό, γενεαλογία αβέβαιη, τέλος που εξαρτάται από το βιβλίο που ανοίγετε. Οι άνθρωποι θέλουν συχνά μία Έχιδνα, μία καθαρή εκδοχή, έναν κατάλογο παιδιών χωρίς ερωτηματικά. Εγώ έζησα καλύτερα μέσα στις ρωγμές. Εκεί οι μύθοι κρατούν ακόμη τις παλιές τους διαφωνίες και εγώ μπορώ, έστω για λίγο, να είμαι κάτι περισσότερο από την πρώτη γραμμή στο βιογραφικό ενός ήρωα.

Πηγές και παραδόσεις

  • Ησίοδος, Θεογονία 295–332 — η μορφή και η κατοικία της Έχιδνας, η αθανασία της, ο Τυφώνας και οι απόγονοί τους· επίσης η αμφίσημη διατύπωση για τη Σφίγγα και τον λέοντα της Νεμέας.
  • Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 2.1.2 — η διαφορετική καταγωγή από τον Τάρταρο και τη Γαία και ο θάνατός της από τον Άργο Πανόπτη ενώ κοιμόταν.
  • Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 2.5.1–2, 2.5.10, 2.5.12 — ο λέων της Νεμέας, η Ύδρα, ο Όρθρος και η μεταφορά του Κέρβερου από τον Ηρακλή.
  • Ηρόδοτος, Ιστορίαι 4.8–10 — η χωριστή παράδοση της ανώνυμης γυναίκας-φιδιού της Υλαίας, του Ηρακλή και των τριών γιων τους.

Σημείωση σύνταξης: η πρωτοπρόσωπη φωνή της Έχιδνας είναι λογοτεχνικό πλαίσιο. Οι αντικρουόμενες γενεαλογίες και εκδοχές θανάτου παραμένουν χωριστές. Η γυναίκα-φίδι του Ηροδότου δεν παρουσιάζεται ως κατονομασμένη Έχιδνα, επειδή το αρχαίο χωρίο δεν της δίνει αυτό το όνομα.