Έφτιαξα έναν δρόμο στον ουρανό για να σώσω τον γιο μου. Το μόνο που δεν κατάφερα να κατασκευάσω ήταν ένας τρόπος να τον φέρω πίσω.
Με λένε Δαίδαλο. Οι άνθρωποι θυμούνται το όνομά μου όταν μιλούν για ιδιοφυΐα, τον Λαβύρινθο και φτερά από πούπουλα και κερί. Εγώ το θυμάμαι όταν ακούω κύματα. Η φήμη έχει αυτό το ελάττωμα: κρατά το θαύμα και αφήνει τον δημιουργό μόνο με το κόστος του.
Πριν αρχίσουμε, μία έντιμη προειδοποίηση. Δεν υπάρχει μία μοναδική αρχαία εκδοχή της ιστορίας μας. Ο Ψευδο-Απολλόδωρος, ο Διόδωρος, ο Οβίδιος, ο Υγίνος και ο Παυσανίας συμφωνούν ότι ο Ίκαρος δεν έφτασε ποτέ ασφαλής στην απέναντι ακτή, αλλά διαφωνούν ακόμη και για το αν πετάξαμε. Θα σας πω τη διάσημη ιστορία των φτερών — και ύστερα την εκδοχή στην οποία το «πέταγμα» ήταν απλώς ένα πολύ γρήγορο πλοίο.
1. Πριν από τον Ίκαρο, υπήρχε ένα άλλο παιδί που έπεσε
Γεννήθηκα στην Αθήνα και έμαθα να κάνω το ξύλο να μοιάζει ζωντανό, την πέτρα να κινείται και το μέταλλο να υπακούει. Ο Παυσανίας, αιώνες αργότερα, έβλεπε ακόμη ξύλινα αγάλματα που οι άνθρωποι απέδιδαν σ’ εμένα. Οι τεχνίτες με έκαναν πρόγονό τους. Θα προτιμούσα να είχαν διαλέξει καλύτερο ηθικό παράδειγμα.
Ο ανιψιός και μαθητής μου εμφανίζεται στις πηγές με διαφορετικά ονόματα — Τάλως, Πέρδιξ ή Κάλως. Ήταν νέος και εξαιρετικά ευφυής. Σε μεταγενέστερη αφήγηση του Οβίδιου παρατήρησε τη ραχοκοκαλιά ενός ψαριού και επινόησε το πριόνι· συνέδεσε δύο μεταλλικά σκέλη και δημιούργησε τον διαβήτη. Εγώ, ο περίφημος εφευρέτης, είδα το ταλέντο του και αντί να νιώσω υπερηφάνεια ένιωσα φόβο.
Οι παραδόσεις λένε ότι τον έριξα από την Ακρόπολη. Στον Ψευδο-Απολλόδωρο καταδικάστηκα στον Άρειο Πάγο και έφυγα εξόριστος. Στον Οβίδιο η Αθηνά τον έσωσε μεταμορφώνοντάς τον σε πέρδικα, ένα πουλί που πετά χαμηλά επειδή θυμάται την πτώση. Δεν ζητώ να με συγχωρήσετε. Σας λέω μόνο ότι η πρώτη μεγάλη πτώση της ζωής μου δεν ήταν του γιου μου — και ότι η ζήλια μου είχε ήδη αποδείξει πως η ιδιοφυΐα χωρίς χαρακτήρα είναι απλώς ένας πιο αποτελεσματικός κίνδυνος.
AI2. Η Κρήτη και ο βασιλιάς που ήθελε λύσεις χωρίς συνέπειες
Έφτασα στην Κρήτη, στην αυλή του Μίνωα. Ήταν βασιλιάς με στόλο, εξουσία και την ακλόνητη πεποίθηση ότι κάθε πρόβλημα λύνεται αν βρεις έναν αρκετά έξυπνο τεχνίτη και δεν τον ρωτήσεις ποτέ αν θέλει να συμμετέχει.
Οι πηγές με τοποθετούν δίπλα σε μερικά από τα πιο σκοτεινά μυστικά του παλατιού. Όταν η Πασιφάη επιθύμησε τον ταύρο του Ποσειδώνα, κατασκεύασα μια κούφια ξύλινη αγελάδα καλυμμένη με δέρμα. Από την ένωσή της γεννήθηκε ο Μινώταυρος. Αν υπάρχει στιγμή στην οποία ένας επαγγελματίας πρέπει να πει «η παραγγελία αυτή ξεπερνά τα όρια του εργαστηρίου μου», ήταν αυτή.
Ο Διόδωρος και ο Υγίνος αποδίδουν καθαρά σ’ εμένα την κατασκευή. Ο μύθος δεν με παρουσιάζει ως άνθρωπο που δημιούργησε το τέρας, αλλά με κάνει συνεργό στον μηχανισμό που το έφερε στον κόσμο. Η διαφορά είναι τεχνικά ακριβής και ηθικά πολύ λιγότερο παρήγορη.
AI3. Έχτισα τον Λαβύρινθο — και ο Λαβύρινθος έχτισε τη φυλακή μου
Ο Μίνωας μου ζήτησε ένα κτίσμα από το οποίο κανείς δεν θα μπορούσε να βγει. Έφτιαξα τον Λαβύρινθο: περάσματα που διπλώνονταν πάνω στον εαυτό τους, στροφές που έσβηναν τη μνήμη της προηγούμενης στροφής, χώρους στους οποίους ακόμη και ο σχεδιαστής έπρεπε να σκέφτεται δύο φορές.
Μέσα έκλεισαν τον Μινώταυρο. Και μαζί του έφταναν από την Αθήνα νέοι και νέες ως φόρος αίματος. Οι κατάλογοι και η συχνότητα του φόρου αλλάζουν στις παραδόσεις, αλλά το βασικό γεγονός παραμένει: το αριστούργημά μου έγινε μηχανή θανάτου.
Οι άνθρωποι λένε συχνά ότι ένα εργαλείο είναι ουδέτερο. Το λένε κυρίως όσοι δεν θέλουν να κοιτάξουν τι κάνει το εργαλείο αφού πληρωθούν. Εγώ ήξερα κάθε διάδρομο. Για πολύ καιρό προσποιούμουν ότι δεν άκουγα τις κραυγές.
4. Η Αριάδνη, το νήμα και το πρώτο ρήγμα στα σχέδια του Μίνωα
Όταν ο Θησέας ήρθε στην Κρήτη για να σκοτώσει τον Μινώταυρο, η Αριάδνη αποφάσισε να τον βοηθήσει. Στην Επιτομή του Ψευδο-Απολλόδωρου, εκείνη ζήτησε από εμένα τον τρόπο διαφυγής και, με δική μου υπόδειξη, του έδωσε το νήμα. Το νήμα δεν νίκησε τον Λαβύρινθο· του έδωσε μνήμη.
Ο Θησέας έδεσε τη μία άκρη στην είσοδο, μπήκε, σκότωσε τον Μινώταυρο και ακολούθησε τη γραμμή προς τα έξω. Ο Μίνωας δεν εκτίμησε την τεχνική κομψότητα της λύσης. Οι βασιλιάδες αγαπούν την ευφυΐα μέχρι τη στιγμή που λειτουργεί εναντίον τους.
Εδώ οι πηγές διαφέρουν ως προς την ακριβή αιτία της τιμωρίας μου. Ο Ψευδο-Απολλόδωρος συνδέει τον εγκλεισμό μου με τη φυγή του Θησέα και της Αριάδνης. Ο Υγίνος τον συνδέει με την αποκάλυψη της υπόθεσης της ξύλινης αγελάδας. Σε κάθε περίπτωση, ο άνθρωπος που σχεδίασε τη φυλακή βρέθηκε μέσα της μαζί με τον γιο του.
5. Ο Ίκαρος δεν ήταν σύμβολο. Ήταν ο γιος μου
Ο Ίκαρος δεν γεννήθηκε για να γίνει προειδοποιητική πινακίδα. Ο Ψευδο-Απολλόδωρος ονομάζει μητέρα του τη Ναυκράτη, δούλη του Μίνωα· πέρα από αυτό, οι αρχαίες πηγές μάς δίνουν ελάχιστα για τη ζωή του. Δεν μας λένε με βεβαιότητα την ηλικία του. Οι εικόνες τον κάνουν άλλοτε παιδί, άλλοτε νέο άνδρα.
Εγώ τον θυμάμαι ως άνθρωπο που μεγάλωσε ανάμεσα σε εργαλεία. Ήξερε τον ήχο που κάνει ένα σωστά τεντωμένο νήμα και τη μυρωδιά του ζεστού κεριού. Είχε δει τον πατέρα του να λύνει προβλήματα για βασιλιάδες και πιθανότατα πίστευε ότι ο πατέρας του μπορούσε να λύσει και αυτό.
Αυτή είναι η πιο σκληρή εξουσία που έχει ένας γονιός: το παιδί του τον θεωρεί για λίγο αλάνθαστο. Κι εγώ, αντί να του πω ότι φοβόμουν, του έδειξα ένα ζευγάρι φτερά.
6. Αφού ο Μίνωας κρατούσε τη στεριά και τη θάλασσα, πήρα τον ουρανό
Στη διάσημη αφήγηση του Οβίδιου, είπα ότι ο Μίνωας μπορούσε να κλείσει τη στεριά και τη θάλασσα, όχι όμως τον ουρανό. Είναι υπέροχη φράση. Είναι επίσης το είδος φράσης που λέει ένας εφευρέτης λίγο πριν πιστέψει ότι η ευφυΐα του νίκησε τη φύση.
Παρατήρησα τα πουλιά. Τοποθέτησα τα πούπουλα από τα μικρότερα στα μεγαλύτερα ώστε να σχηματίζουν καμπύλη. Ο Οβίδιος περιγράφει νήμα στο κέντρο και κερί στη βάση. Ο Ψευδο-Απολλόδωρος μιλά για πτερά και κόλλα. Οι αρχαίοι δεν μας άφησαν εγχειρίδιο κατασκευής — κι αυτό, για να είμαστε ειλικρινείς, έχει αποτρέψει αρκετές ακόμη τραγωδίες.
Ο Οβίδιος βάζει τον Ίκαρο δίπλα μου να παίζει με τα πούπουλα και να μαλακώνει το κερί με τον αντίχειρα, χωρίς να ξέρει ότι αγγίζει τον κίνδυνό του. Δεν είναι εικόνα αλαζονικού νέου. Είναι εικόνα παιδιού που μετατρέπει το εργαστήριο του πατέρα του σε παιχνίδι, όπως κάνουν τα παιδιά όταν αισθάνονται ασφαλή.
7. Η πραγματική οδηγία δεν ήταν «μην πλησιάσεις τον ήλιο»
Του είπα να ακολουθήσει τη μέση οδό. Όχι πολύ ψηλά, γιατί η θερμότητα θα χαλάρωνε το κερί ή την κόλλα. Όχι πολύ χαμηλά, γιατί η υγρασία και το θαλασσινό νερό θα βάραιναν ή θα αποσπούσαν τα πτερά. Αυτή η διπλή προειδοποίηση υπάρχει τόσο στον Ψευδο-Απολλόδωρο όσο και στον Οβίδιο.
Η σημερινή φράση «μην πετάξεις πολύ κοντά στον ήλιο» κρατά μόνο το μισό μήνυμα. Ο μύθος δεν λέει απλώς «μην τολμάς». Λέει ότι υπάρχει κίνδυνος και στην υπερβολή και στον φόβο, και ότι η ελευθερία απαιτεί κρίση ανάμεσα στα δύο.
Μόνο που η «μέση οδός» είναι εύκολη όταν τη σχεδιάζεις σε πάγκο. Πάνω από ανοιχτή θάλασσα, με αέρα στο πρόσωπο και για πρώτη φορά χωρίς τοίχους γύρω σου, γίνεται κάτι εντελώς διαφορετικό.
8. Τα χέρια μου έτρεμαν πριν απογειωθούμε
Ο Οβίδιος γράφει ότι, καθώς στερέωνα τα φτερά στους ώμους του, τα χέρια μου έτρεμαν και τα μάγουλά μου ήταν βρεγμένα. Τον φίλησα γνωρίζοντας — χωρίς να παραδέχομαι — ότι ίσως ήταν η τελευταία φορά. Ύστερα πέταξα μπροστά σαν πουλί που οδηγεί το μικρό του έξω από τη φωλιά και κοιτούσα συνεχώς πίσω.
Από κάτω, λέει ο ποιητής, ψαράδες, βοσκοί και γεωργοί μάς πέρασαν για θεούς. Αυτό είναι το πρόβλημα με το να παρακολουθείς ένα θαύμα από μακριά: δεν βλέπεις το τρέμουλο μέσα στον μηχανισμό.
Για λίγη ώρα πέτυχε. Η Κρήτη απομακρυνόταν. Τα νησιά άνοιγαν μπροστά μας. Ο γιος μου πετούσε. Αν η ιστορία είχε σταματήσει εκεί, θα με θυμόσασταν ως τον άνθρωπο που χάρισε φτερά στην ανθρωπότητα. Οι ιστορίες όμως σταματούν εκεί όπου αποφασίζει η απώλεια.
AI9. Ο Ίκαρος ανέβηκε
Στον Οβίδιο ο Ίκαρος άρχισε να χαίρεται την τολμηρή πτήση, εγκατέλειψε τον οδηγό του και παρασύρθηκε από την επιθυμία του ουρανού. Ο Ψευδο-Απολλόδωρος λέει πιο κοφτά ότι αγνόησε τις οδηγίες και ανέβηκε όλο και ψηλότερα. Ο Διόδωρος το αποδίδει στην απειρία της νεότητας.
Καμία από αυτές τις διατυπώσεις δεν απαιτεί να τον κάνουμε αλαζόνα που πίστεψε ότι ήταν θεός. Η περίφημη «ύβρις του Ίκαρου» είναι ερμηνεία, όχι φράση που μας παραδίδει ο Οβίδιος. Θα μπορούσε να είναι ενθουσιασμός, απειρία, η μέθη της πρώτης ελευθερίας — ή όλα μαζί.
Τον είδα να ανεβαίνει και φώναξα. Ο άνεμος δεν είναι καλός αγγελιοφόρος. Ή ίσως άκουσε και πίστεψε ότι είχε ακόμη χρόνο. Οι νέοι πιστεύουν ότι κάθε προειδοποίηση αφορά την επόμενη στιγμή. Οι πατέρες πιστεύουν ότι θα προλάβουν να την επαναλάβουν.
10. Το κερί μαλάκωσε
Η θερμότητα μαλάκωσε το κερί. Τα πούπουλα άρχισαν να φεύγουν. Στον Οβίδιο ο Ίκαρος χτυπά γυμνά πια χέρια στον αέρα — έχει χάσει τα «κουπιά» του ουρανού — και φωνάζει το όνομα του πατέρα του καθώς πέφτει στο σκοτεινό νερό.
Δεν έπεσε επειδή ο ήλιος εκδικήθηκε έναν θνητό. Δεν υπάρχει στον μύθο θεός που να τον κεραυνοβολεί. Έπεσε επειδή το κερί και τα πούπουλα δεν άντεξαν εκεί όπου τα ανέβασε ένας νέος άνθρωπος. Αυτό κάνει την ιστορία χειρότερη, όχι καλύτερη: δεν υπάρχει τέρας να κατηγορήσεις.
Οι άνθρωποι ρωτούν γιατί δεν βούτηξα να τον σώσω. Δοκιμάστε να φανταστείτε φτερά από κερί πάνω από κύματα, χωρίς τρόπο να σταματήσετε στον αέρα, χωρίς σχοινί και χωρίς δεύτερη ευκαιρία. Είχα εφεύρει την πτήση. Δεν είχα εφεύρει τη διάσωση.
11. Ένας πατέρας που δεν ήταν πια πατέρας
Ο Οβίδιος χρησιμοποιεί τη σκληρότερη φράση: «ο δυστυχισμένος πατέρας, που δεν ήταν πια πατέρας». Φώναξα «Ίκαρε» ξανά και ξανά ώσπου είδα πούπουλα να επιπλέουν. Τότε καταράστηκα τις τέχνες μου.
Στη δική του εκδοχή βρήκα το σώμα και το έθαψα· το νησί ονομάστηκε Ικαρία και η θάλασσα Ικάριο Πέλαγος. Στον Παυσανία, όπως θα δούμε, ο Ηρακλής βρίσκει και θάβει τον πνιγμένο Ίκαρο. Οι παραδόσεις αλλάζουν ποιος έκλεισε τα μάτια του. Καμία δεν αλλάζει ότι ο πατέρας συνέχισε μόνος.
Καθώς έθαβα το παιδί μου, λέει ο Οβίδιος, μια πέρδικα φώναξε κοντά — το πουλί στο οποίο είχε μεταμορφωθεί ο παλιός μου μαθητής. Η μία πτώση επέστρεψε για να παρακολουθήσει την άλλη. Δεν ξέρω αν οι θεοί το ονομάζουν δικαιοσύνη. Ένας πατέρας το ονομάζει αργοπορημένη κατανόηση.
AI12. Η αρχαία εκδοχή στην οποία δεν υπήρχαν καθόλου φτερά
Τώρα η ανατροπή που σπάνια χωρά στις παιδικές διασκευές: στον Διόδωρο σώζονται δύο εκδοχές. Στην πρώτη, η Πασιφάη μάς έδωσε πλοίο. Ο Ίκαρος έπεσε στη θάλασσα ενώ αποβιβαζόταν απρόσεκτα σε νησί και πνίγηκε. Αμέσως μετά ο Διόδωρος παραθέτει ως διαφορετική παράδοση τη θαυμαστή ιστορία των κέρινων φτερών.
Ο Παυσανίας δίνει ακόμη καθαρότερη ναυτική εξήγηση: κατασκευάσαμε μικρά πλοία και χρησιμοποιήσαμε πανιά, άγνωστα τότε κατά την αφήγησή του, για να ξεφύγουμε από τον κωπήλατο στόλο του Μίνωα. Το πλοίο του Ίκαρου ανατράπηκε επειδή ήταν άπειρος κυβερνήτης. Ο Ηρακλής βρήκε το σώμα και το έθαψε.
Ίσως λοιπόν τα «φτερά» να ήταν πανιά που έκαναν τα πλοία να πετούν πάνω στο νερό. Ίσως η ναυτική εκδοχή να είναι μεταγενέστερη προσπάθεια εξορθολογισμού ενός θαύματος. Οι πηγές δεν μας επιτρέπουν να διαλέξουμε μία ως ιστορική αλήθεια. Μας επιτρέπουν όμως να δούμε πώς οι αρχαίοι επανερμήνευαν ήδη τους δικούς τους μύθους.
AI13. Η Σικελία, το κοχύλι και ο τελευταίος Λαβύρινθος
Έφτασα στη Σικελία, στον βασιλιά Κώκαλο. Ο Μίνωας με καταδίωξε κρατώντας ένα σπειροειδές κοχύλι και υποσχόμενος αμοιβή σε όποιον μπορούσε να περάσει νήμα από μέσα του. Ήξερε ότι μόνο εγώ θα έβλεπα το τέχνασμα.
Έδεσα το νήμα σε ένα μυρμήγκι, άνοιξα μικρή οπή στο κοχύλι και το άφησα να βρει τον δρόμο του μέσα στη σπείρα. Έλυσα το αίνιγμα και ταυτόχρονα αποκάλυψα την κρυψώνα μου. Μερικοί άνθρωποι δεν μπορούν να αντισταθούν σε μια απόδειξη της εξυπνάδας τους, ακόμη κι όταν η σωστή απάντηση είναι να μείνουν σιωπηλοί.
Στον Ψευδο-Απολλόδωρο ο Κώκαλος υπόσχεται να με παραδώσει, αλλά οι κόρες του σκοτώνουν τον Μίνωα στο λουτρό, σε μία εκδοχή με καυτό νερό. Εγώ επέζησα. Αυτή είναι η λέξη που χρησιμοποιούμε όταν η ζωή συνεχίζεται χωρίς να έχει επισκευαστεί.
AI14. Δεν είναι μύθος εναντίον της φιλοδοξίας
Ο Ίκαρος έγινε σύμβολο της υπερβολικής φιλοδοξίας: ο νέος που θέλησε περισσότερα, πλησίασε τον ήλιο και τιμωρήθηκε. Η ανάγνωση είναι ισχυρή, αλλά πολύ βολική για όσους κάθονται στη γη και συμβουλεύουν τους άλλους να μην απογειωθούν.
Η αρχαία ιστορία είναι πιο σύνθετη. Η προειδοποίηση ήταν και για το πολύ ψηλά και για το πολύ χαμηλά. Ο Οβίδιος δείχνει τον Ίκαρο παιχνιδιάρη και ενθουσιασμένο, όχι να εκφωνεί κάποιον αλαζονικό λόγο. Και πριν κρίνουμε το παιδί, πρέπει να κοιτάξουμε τον πατέρα που το πήρε πάνω από ανοιχτή θάλασσα βασισμένος στη δική του επινόηση.
Ο μύθος μπορεί να μιλά για μέτρο. Μπορεί να μιλά για τεχνολογία χωρίς όρια, για γονεϊκή ευθύνη, για τη μέθη της ελευθερίας ή για το τίμημα της απόδρασης. Οι μεγάλοι μύθοι δεν είναι πινακίδες με μία οδηγία. Είναι καθρέφτες που αλλάζουν ανάλογα με το ποιος θρηνεί μπροστά τους.
15. Έφτιαξα φτερά για να σώσω τον γιο μου — και τον έχασα
Σε μια μεταγενέστερη ρωμαϊκή εικόνα, ο Βιργίλιος με φέρνει στην Κύμη να αφιερώνω τα φτερά μου στον Απόλλωνα και να χαράζω στις πύλες ενός ναού όλη την κρητική ιστορία. Προσπαθώ δύο φορές να χαράξω την πτώση του Ίκαρου. Δύο φορές τα χέρια του πατέρα πέφτουν.
Αυτό είναι το τέλος που καταλαβαίνω καλύτερα. Ο τεχνίτης μπορεί να αντιγράψει ένα πουλί, να δαμάσει ένα κοχύλι, να μπερδέψει έναν βασιλιά και να σχεδιάσει δρόμο μέσα από αδύνατο κτίσμα. Δεν μπορεί πάντοτε να δώσει μορφή στη στιγμή που τον διέλυσε.
Έφτιαξα έναν δρόμο στον ουρανό. Απλώς δεν σκέφτηκα ότι ένας νέος άνθρωπος, μόλις νιώσει πως πετά, δεν θα θέλει ποτέ να κατέβει. Αν με θυμηθείτε, μη θυμηθείτε μόνο τα φτερά. Θυμηθείτε τα χέρια που έτρεμαν πριν τα δέσουν — και τον πατέρα που έμαθε πολύ αργά ότι το αριστούργημα δεν αξίζει περισσότερο από τον άνθρωπο που του εμπιστεύεσαι.
Σημείωση για τις πηγές
Οι αρχαίες παραδόσεις δεν συμφωνούν σε μία ενιαία εκδοχή. Η λεπτομερής σκηνή της κατασκευής και της πτήσης προέρχεται κυρίως από τον Οβίδιο, ενώ ο Διόδωρος και ο Παυσανίας διασώζουν και ναυτικές εκδοχές χωρίς κυριολεκτικά φτερά. Η πρωτοπρόσωπη φωνή είναι λογοτεχνικό τέχνασμα.
Κύριες αρχαίες πηγές
- Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 3.1.4 και 3.15.8· Επιτομή 1.8–15 — ξύλινη αγελάδα, μαθητής του Δαίδαλου, νήμα της Αριάδνης, εγκλεισμός στον Λαβύρινθο, διπλή προειδοποίηση, πτώση του Ίκαρου, Κώκαλος και σπειροειδές κοχύλι.
- Διόδωρος Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη 4.77–79 — παράλληλες εκδοχές διαφυγής με πλοίο και με φτερά, θάνατος του Ίκαρου και έργα του Δαίδαλου στη Σικελία.
- Οβίδιος, Μεταμορφώσεις 8.183–259 — λεπτομερής κατασκευή των φτερών, μέση οδός, φόβος του πατέρα, πτήση, πτώση και σύνδεση με τον Τάλω/Πέρδικα. Πρόκειται για λατινική ποιητική αφήγηση της εποχής του Αυγούστου, όχι για ομηρικό κείμενο.
- Υγίνος, Μύθοι 39–40 — εξορία του Δαίδαλου, Πασιφάη, Λαβύρινθος, φυλάκιση, φτερά και φυγή προς τον Κώκαλο.
- Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις 1.21.4 και 9.11.4–5 — παράδοση για τον φόνο του ανιψιού και εναλλακτική διαφυγή με ιστιοφόρα, ανατροπή του πλοίου του Ίκαρου και ταφή από τον Ηρακλή.
- Βιργίλιος, Αινειάδα 6.14–33 — μεταγενέστερη ρωμαϊκή πρόσληψη: αφιέρωση των φτερών και αδυναμία του Δαίδαλου να απεικονίσει την πτώση του γιου του.