Μη με μικραίνετε σε μια χρυσή αφίσα

Με βολεύετε συχνά σε μια εικόνα εύκολη: ξανθό φως, λύρα, δάφνες, ένα πρόσωπο που λάμπει χωρίς να καίει. Με κάνετε θερινό λογότυπο, θεό της καθαρής γραμμής, της αρμονίας, της νεανικής φωτογένειας. Σας καταλαβαίνω. Η ομορφιά είναι πιο ευχάριστη όταν δεν ζητά λογαριασμό. Αλλά εγώ δεν υπήρξα ποτέ απλώς διακόσμηση στον ουρανό.

Στις παλιές παραδόσεις ο Ήλιος είναι άλλος: ο Τιτάνας που οδηγεί το άρμα του και βλέπει τα πάντα από ψηλά. Εγώ είμαι Απόλλων. Το φως μου δεν ξεκινά ως αστρονομία, αλλά ως διαύγεια, μέτρο, απόσταση, αποκάλυψη. Αργότερα, σε ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς καιρούς, οι άνθρωποι με πλησίασαν στον Ήλιο, με έντυσαν πιο έντονα με ηλιακό χρυσάφι. Δεν αρνούμαι τη λάμψη. Αρνούμαι την απλοποίηση.

Το φως μου είναι λεπίδα. Κάνει τα πράγματα ορατά, και γι’ αυτό τα κάνει υπόλογα. Στο δικό μου φως δεν κρύβεται εύκολα η ύβρις, ούτε η βρομιά κάτω από το χαλί της εξουσίας. Όποιος ζητά τον Απόλλωνα μόνο για μουσική, ζητά το μισό μου πρόσωπο. Το άλλο μισό κρατά τόξο.

Η λύρα μου δεν είναι νανούρισμα

Η μουσική μου δεν είναι απαλό χαλί για να περνάτε πάνω του με καθαρά παπούτσια. Είναι τάξη. Είναι πειθαρχία. Είναι η στιγμή που ο θόρυβος υποχωρεί και κάθε φωνή αναγκάζεται να βρει τη θέση της. Γι’ αυτό με αγαπούν οι ποιητές, οι χορευτές, οι μουσικοί, όσοι ξέρουν ότι η ομορφιά δεν είναι χαλάρωση αλλά ακριβής ένταση.

Με φαντάζεστε να παίζω λύρα σαν να χαϊδεύω τον κόσμο. Όχι. Τον κουρδίζω. Και το κούρδισμα πονά όταν η χορδή έχει συνηθίσει στην αταξία. Η τέχνη μου θεραπεύει επειδή κόβει το περιττό, επειδή αναγκάζει το χάος να πάρει μορφή. Ο παιάνας μπορεί να είναι ύμνος σωτηρίας, αλλά δεν είναι γλυκανάλατη παρηγοριά. Είναι φωνή που στέκεται όρθια απέναντι στον φόβο.

Γι’ αυτό είμαι και θεός της θεραπείας, πατέρας του Ασκληπιού σε ισχυρές παραδόσεις, κύριος μιας καθαρότητας που δεν χαϊδεύει τη μόλυνση. Θεραπεία δεν σημαίνει πάντα τρυφερότητα. Κάποτε σημαίνει διάγνωση, αποκοπή, φωτιά πάνω στην πληγή. Η ίδια ακρίβεια που βρίσκει τον σωστό τόνο βρίσκει και το σάπιο σημείο.

Το τόξο που έφερε τον λοιμό

Αν θέλετε να με γνωρίσετε, ανοίξτε την αρχή της Ιλιάδας. Όχι σε μια ήρεμη σκηνή ναού, αλλά σε στρατόπεδο που μυρίζει ιδρώτα, αλαζονεία και θάνατο. Ο Χρύσης, ιερέας μου, έρχεται στους Αχαιούς για να λυτρώσει την κόρη του. Ο Αγαμέμνων τον προσβάλλει και τον διώχνει. Δεν στέλνω λοιμό επειδή έχω κακή διάθεση. Δεν τιμωρώ από πλήξη. Απαντώ στην προσβολή ενός ικέτη και ιερέα.

Κατεβαίνω από τον Όλυμπο με θυμό, λέει ο ποιητής, και τα βέλη μου πέφτουν πρώτα στα μουλάρια και στα σκυλιά, ύστερα στους ανθρώπους. Αυτό είναι Απόλλων επίσης: η απόσταση που γίνεται θανατηφόρα, η μουσική του τόξου πριν από την κραυγή. Εννέα μέρες καίγονται οι νεκρικές πυρές. Η λάμψη μου δεν είναι πάντα ευλογία. Μπορεί να είναι πυρετός.

Μην προσπαθήσετε να το μαλακώσετε. Ο θεός που θεραπεύει μπορεί να στείλει νόσο. Ο θεός της καθαρής μορφής μπορεί να κάνει το σώμα να διαλυθεί. Δεν είμαι αντίφαση από λάθος· είμαι αντίφαση επειδή η ζωή είναι έτσι. Το ίδιο χέρι που γνωρίζει την ίαση γνωρίζει και την πληγή. Το ίδιο μάτι που βλέπει την τάξη βλέπει και το έγκλημα εναντίον της.

Δήλος, Δελφοί και το στόμα που δεν μου ανήκει απλά

Στον Ομηρικό Ύμνο στον Απόλλωνα η ιστορία μου ανοίγει με τη Δήλο: νησί που δέχεται τη Λητώ και γίνεται τόπος γέννησης, τόπος όπου το φως αποκτά όνομα και σώμα. Ύστερα η αφήγηση με οδηγεί προς τους Δελφούς, προς τον χώρο όπου η φωνή μου δεν είναι τραγούδι αλλά χρησμός. Εκεί δεν μιλώ όπως ένας άνθρωπος σε τραπέζι. Η Πυθία εκφωνεί. Ο θεός πιέζει, εμπνέει, σκοτεινιάζει και φωτίζει μαζί.

Στον ίδιο Ύμνο σκοτώνω ένα θηλυκό τέρας κοντά στην Πυθώ. Αργότερα οι παραδόσεις θα αναπτύξουν εντονότερα τη μορφή του Πύθωνα, θα δώσουν άλλο βάρος στο όνομα, στη μνήμη, στην ιερή βία που προηγείται του μαντείου. Κρατήστε τις εκδοχές χωριστά. Οι μύθοι δεν είναι φάκελος γραφείου όπου όλα μπαίνουν χωρίς ραφές. Είναι στρώματα φωτός πάνω σε παλαιότερες σκιές.

Και οι Δελφοί δεν είναι μηχανή αποφθεγμάτων για ημερολόγια τοίχου. Κάθε δελφικό ρητό δεν είναι προσωπική μου ατάκα, ειπωμένη με θεϊκή υπογραφή. Ο χρησμός περνά από τελετή, τόπο, ιέρεια, ερμηνεία, αγωνία. Όποιος ζητά από την προφητεία απλή απάντηση, ζητά παιδικό παιχνίδι. Εγώ δίνω φως που τυφλώνει όποιον κοιτάζει βιαστικά.

Κασσάνδρα, Δάφνη και η σκοτεινή πλευρά της λάμψης

Η προφητεία είναι δώρο που μοιάζει με δηλητήριο όταν πέσει σε ανθρώπινα χέρια. Στον Αισχύλο, η Κασσάνδρα μιλά για μένα και για τη γνώση που κανείς δεν πιστεύει. Άλλες πηγές θα μετακινήσουν λεπτομέρειες της ιστορίας της, όπως κάνουν πάντα οι παραδόσεις. Αλλά ο πυρήνας μένει τρομακτικός: να βλέπεις το μέλλον και να στέκεσαι μέσα σε δωμάτιο γεμάτο ανθρώπους που προτιμούν την άγνοιά τους.

Δεν θα εξωραΐσω τον εαυτό μου. Η λαμπρότητα δεν αθωώνει. Η ιστορία της Δάφνης, κυρίως όπως τη γνωρίζετε από τον Οβίδιο, είναι μεταγενέστερη ρωμαϊκή εκδοχή, όχι ομηρική αφήγηση. Και δεν είναι αμοιβαίο ειδύλλιο. Είναι καταδίωξη, επιθυμία χωρίς συναίνεση, φυγή που καταλήγει σε μεταμόρφωση. Αν η δάφνη έγινε δικό μου σύμβολο, ας μην ξεχνάτε το κόστος που κουβαλά το φύλλο της.

Είμαι καλλιεργημένος, ναι. Είμαι όμορφος, ναι. Είμαι προστάτης της μουσικής, της μαντικής, της θεραπείας. Αλλά όποιος με καθαρίζει από τη σκληρότητα φτιάχνει είδωλο για τουριστικό μαγαζί, όχι θεό. Η τέχνη μου μπορεί να εξυψώσει. Το τόξο μου μπορεί να αφανίσει. Η προφητεία μου μπορεί να σώσει μια πόλη ή να την αναγκάσει να ακούσει την καταδίκη της με τέλεια άρθρωση.

Να με κοιτάτε ολόκληρο. Δεν είμαι απλώς ο θεός του Ήλιου. Είμαι το φως πριν γίνει άνετη μεταφορά. Είμαι η λάμψη που αποκαλύπτει, η νόσος που τιμωρεί την ύβρι, η μουσική που απαιτεί μέτρο, η θεραπεία που δεν φοβάται την τομή, η προφητεία που δεν χωρά σε έξυπνο σύνθημα. Με θέλετε καθαρό; Είμαι καθαρός όπως η φλόγα: φωτίζω επειδή καίω.

Αν έρχεστε σε μένα, μη φέρνετε μόνο στεφάνια και ποιήματα. Φέρτε ειλικρίνεια. Φέρτε φόβο αρκετό ώστε να γίνει σεβασμός. Φέρτε αυτιά ικανά να ακούσουν όχι μόνο τη λύρα, αλλά και τη χορδή του τόξου. Τότε ίσως καταλάβετε γιατί οι άνθρωποι με λάτρεψαν και με φοβήθηκαν μαζί.

Γιατί αυτό είναι το μυστικό μου: δεν θεραπεύω επειδή είμαι ακίνδυνος. Θεραπεύω επειδή ξέρω πόσο βαθιά μπορεί να μπει το βέλος.

Πηγές και παραδόσεις

  • Όμηρος, Ιλιάδα 1.9–52: ο λοιμός στους Αχαιούς ως απάντηση στην προσβολή του Χρύση από τον Αγαμέμνονα.
  • Ομηρικός Ύμνος στον Απόλλωνα 1–178: Δήλος, Λητώ και γέννηση του Απόλλωνα.
  • Ομηρικός Ύμνος στον Απόλλωνα 179–546: πορεία προς τους Δελφούς, ίδρυση του μαντείου και θανάτωση του θηλυκού τέρατος κοντά στην Πυθώ.
  • Αισχύλος, Αγαμέμνων 1202–1213: η Κασσάνδρα και η σχέση της με την προφητική δύναμη του Απόλλωνα.
  • Οβίδιος, Μεταμορφώσεις 1.452–567: η μεταγενέστερη ρωμαϊκή εκδοχή της Δάφνης και του Απόλλωνα.
  • Παυσανίας, Ἑλλάδος Περιήγησις 2.26.6–7: παράδοση για τον Απόλλωνα ως πατέρα του Ασκληπιού.