Αν διαβάζεις αυτό και νομίζεις ότι πήρα τη θάλασσα «γιατί είμαι ο θεός της θάλασσας», κάτσε να σου εξηγήσω. Δεν είναι έτσι. Κανένας μας δεν ξύπνησε μια μέρα και είπε «θα γίνω θεός του ουρανού, της θάλασσας ή του κάτω κόσμου». Ήταν κλήρωση. Σοβαρά. Σαν τα μπαλάκια του λαχείου, αλλά χωρίς δεύτερη ευκαιρία και χωρίς ταμείο.

Και να, ο τρόπος που έπεσαν τα πράγματα.

Η κλήρωση που κανείς δεν θυμάται σωστά

Στην Ιλιάδα το λέω καθαρά: είμαστε τρία αδέρφια, γιοι του Κρόνου και της Ρέας, και όταν ρίχτηκαν οι κλήροι μοιράστηκαν οι εξουσίες. Σε μένα έπεσε η γκρίζα θάλασσα, στον Άδη το σκοτάδι του κάτω κόσμου και στον Δία ο πλατύς ουρανός. Η γη και ο Όλυμπος έμειναν κοινά για όλους. Αυτό το τελευταίο συνήθως το ξεχνούν όσοι παρουσιάζουν τον Δία σαν ιδιοκτήτη ολόκληρου του σύμπαντος.

Ο Απολλόδωρος δίνει επίσης την κλήρωση μετά την πτώση των Τιτάνων. Δεν μας περιγράφει να κρατάμε συμβολικά αντικείμενα ούτε διασώζει κάποιο θεϊκό τελετουργικό. Άρα δεν θα σας πουλήσω λεπτομέρειες που κανένα αρχαίο κείμενο δεν κατέγραψε. Ξέρουμε το αποτέλεσμα, όχι αν ο Δίας χαμογέλασε πριν τραβήξει τον κλήρο του.

Τι πήρε ο καθένας

  • *Ο Δίας πήρε τον ουρανό.* Με όλα τα συνακόλουθα: σύννεφα, κεραυνούς, αετούς, και τη γενική ιδέα ότι κάθε φορά που κάποιος λέει «ο Θεός», εννοεί αυτόν. Βολεύτηκε μια χαρά.
  • *Ο Άδης πήρε τον Κάτω Κόσμο.* Δεν θα πω ότι ζήλεψα, αλλά ο Κάτω Κόσμος είναι σταθερός. Κανένα ρεύμα, καμία καταιγίδα, κανένας να σου λέει ότι τα κύματα δεν κάνουν για κολύμπι. Ο Άδης κέρδισε τη γαλήνη. Αν σου αρέσει η γαλήνη με τρία εκατομμύρια νεκρούς στο κατόπι, ε.
  • *Εγώ πήρα τη θάλασσα.* Μαζί με ό,τι κολυμπάει, βυθίζεται, τρέμει ή πνίγεται σε αυτήν. Χωρίς δικαίωμα παραίτησης.

Και τώρα, κάθε φορά που κάποιος στέκεται σε μια παραλία και λέει «τι ωραία θάλασσα», εγώ σκέφτομαι: ναι, ωραία. Είναι δική μου. Μπορεί να σε πνίξει, αλλά είναι δική μου.

Η πικρή αλήθεια που δεν λέω σε πάρτι

Αν το σκεφτείς ψύχραιμα, η δουλειά μου είναι η πιο αχάριστη. Ο Δίας κάθεται στον Όλυμπο και πετάει κεραυνούς. Ωραίο, εντυπωσιακό, οι θνητοί τον φοβούνται και τον λατρεύουν. Ο Άδης κάθεται στο σκοτάδι του και κανείς δεν τον ενοχλεί — οι νεκροί δεν διαμαρτύρονται πολύ. Εγώ, αντίθετα, ακούω τις προσευχές κάθε ναυτικού που φοβάται ότι θα πνιγεί και κάθε ψαρά που κινδυνεύει να χάσει τα δίχτυα του. Οι άνθρωποι με επικαλούνταν ως σωτήρα των πλοίων, αλλά με φοβούνταν και ως Εννοσίγαιο, τον θεό που κάνει τη γη να τρέμει.

Γιατί η γη τρέμει, να θυμάσαι. Αυτό δεν σημαίνει ότι μου ανήκει κάποιο κομμάτι της στεριάς: στην Ιλιάδα η γη μένει κοινή. Σημαίνει ότι η δύναμή μου δεν σταματά στην ακτογραμμή. Αν τρέμεις σε ένα χωριό της Κρήτης και δεν ξέρεις ποιον φοβούνταν οι αρχαίοι — τώρα ξέρεις.

Όταν είπα στον Δία ότι δεν είναι ανώτερός μου

Η κλήρωση δεν έκανε τον Δία ιδιοκτήτη μας. Στην ίδια ραψωδία της Ιλιάδας, όταν η Ίριδα μου μεταφέρει τη διαταγή του να φύγω από τη μάχη, θυμώνω και θυμίζω ότι είμαστε αδέρφια με ισότιμα μερίδια. Ο ουρανός έπεσε σε εκείνον· δεν του έδωσε δικαίωμα να με διατάζει σαν υπηρέτη.

Τελικά υποχωρώ, όχι επειδή ξαφνικά παραδέχομαι ότι είναι αφεντικό μου, αλλά επειδή η Ίριδα με προειδοποιεί για τις συνέπειες της ανοιχτής σύγκρουσης. Αυτή η σκηνή λέει περισσότερα για τη σχέση μας από δέκα οικογενειακά δέντρα. Ο Δίας είχε μεγαλύτερη πολιτική ισχύ στον Όλυμπο. Εγώ όμως δεν ξέχασα ποτέ τι έδειξαν οι κλήροι: τρεις αδερφοί, τρία μερίδια και μια γη κοινή.

Η Αθήνα, η Αθηνά κι εγώ

Πρέπει να πω και για την Αθήνα. Εκεί δεν αναμετρήθηκα με τον Δία αλλά με την Αθηνά. Χτύπησα τον βράχο της Ακρόπολης με την τρίαινα και, στην πιο γνωστή αττική παράδοση, εμφανίστηκε αλμυρό νερό. Η Αθηνά πρόσφερε την ελιά και κέρδισε την προστασία της πόλης. Άλλες παραδόσεις συνδέουν το δικό μου δώρο με το άλογο, γι’ αυτό δεν θα προσποιηθώ ότι υπήρχε μία και μοναδική αφήγηση.

Κάθε φορά που κοιτάζω την Ακρόπολη νιώθω σαν πρώην υποψήφιος που έχασε τις εκλογές αλλά κράτησε ισχυρή αντιπολίτευση. Η πόλη πήρε το όνομα της Αθηνάς, όμως η παρουσία μου δεν εξαφανίστηκε από την αττική λατρεία. Η ήττα σε έναν μύθο δεν σημαίνει διαγραφή ενός θεού από τη ζωή της πόλης.

Τι κρατάω από όλο αυτό

Δεν θα πω ότι μετανιώνω. Η θάλασσα είναι απεριόριστη, ατίθαση και ζωντανή. Κανένας ουρανός δεν σου δίνει αυτό που σου δίνει μια θάλασσα όταν βγαίνεις από το λιμάνι της Χίου μια αυγουστιάτικη νύχτα. Κανένας Κάτω Κόσμος δεν έχει τη μυρωδιά του αλατιού στις Κυκλάδες.

Αλλά αν ρωτήσεις αν θα ήθελα να ξαναρίξουμε την κλήρωση — να 'μαι ειλικρινής — ναι, θα ήθελα. Θα ήθελα να δω τον Δία να κυνηγάει τα κύματα και τον Άδη να παλεύει με τον άνεμο στο Αιγαίο μόλις φυσάει 8 μποφόρ. Θα ήθελα να τους δω να φωνάζουν «Ποσειδώνα, κάνε κάτι» ενώ εγώ θα κάθομαι σε κάποιον ξερό βράχο και θα τους εξηγώ πόσο «εύκολη» είναι η θάλασσα.

Μέχρι τότε, θα συνεχίσω να σηκώνω και να γαληνεύω νερά. Οι μύθοι με δείχνουν οξύθυμο, αλλά οι ναυτικοί δεν με λάτρευαν επειδή ήθελαν να χαθούν. Ζητούσαν ασφαλές πέρασμα από μια δύναμη που μπορούσε να γίνει σωτηρία ή καταστροφή.

Και μην μου πεις ότι «η θάλασσα είναι ήρεμη σήμερα». Ξέρω. Την ηρέμησα εγώ.

Πηγές και παραδόσεις

  • *Ομήρου Ιλιάδα, Ραψωδία Ο, στ. 187–193* — ο Ποσειδώνας αναφέρει ρητά την κλήρωση: θάλασσα, κάτω κόσμος και ουρανός, ενώ γη και Όλυμπος μένουν κοινά.
  • *Ησιόδου Θεογονία* — παρέχει το γενεαλογικό υπόβαθρο της εξουσίας του καθενός μετά τον Πόλεμο των Τιτάνων.
  • *Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (1.2.1)* — περιγράφει τη διανομή της εξουσίας με κλήρο μετά την πτώση των Τιτάνων.
  • *Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 3.14.1* — ο ανταγωνισμός Ποσειδώνα και Αθηνάς για την Αττική και η κρίση υπέρ της Αθηνάς.
  • *Walter Burkert, Greek Religion (Harvard University Press, 1985)* — σύγχρονη μελέτη της τριαδικής δομής της ελληνικής θεοκρατίας.