Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι από την αρχή. Δεν είμαι απλώς ο νεαρός με τα φτερωτά σανδάλια που μεταφέρει μηνύματα για τον Δία. Αν αυτό ήταν όλη η δουλειά μου, θα είχα παραιτηθεί πριν συμπληρωθεί το πρώτο θεϊκό έντυπο παραπόνων. Είμαι ο θεός που κινείται ανάμεσα στα σύνορα: Όλυμπος και γη, πόλη και ερημιά, κέρδος και απάτη, ζωή και θάνατος. Και ναι, μερικές φορές μεταφέρω και κάποιο θεϊκό μήνυμα. Συνήθως εκείνο που κανείς άλλος δεν θέλει να παραδώσει.
Η επίσημη εκδοχή με αποκαλεί αγγελιοφόρο των θεών. Η ανεπίσημη, που είναι και πιο ειλικρινής, λέει ότι είμαι ο άνθρωπος για όλες τις δύσκολες δουλειές του Ολύμπου. Όταν χρειάζεται ταχύτητα, διαπραγμάτευση, μυστικότητα ή μια αξιοπρεπής δικαιολογία, όλοι θυμούνται τον Ερμή.
Η πρώτη μου μέρα ήταν κάπως… παραγωγική
Γεννήθηκα σε μια σπηλιά στο όρος Κυλλήνη, γιος του Δία και της Μαίας. Η μητέρα μου ήθελε ησυχία. Εγώ, σύμφωνα με τον Ομηρικό Ύμνο στον Ερμή, μέσα στην πρώτη ημέρα της ζωής μου είχα ήδη βγει από την κούνια, είχα βρει μια χελώνα, είχα κατασκευάσει λύρα και είχα κλέψει τα βόδια του Απόλλωνα.
Όχι, δεν ήταν «παιδική αταξία». Ήταν επίδειξη δυνατοτήτων.
Οδήγησα τα ζώα με τρόπο που μπέρδευε τα ίχνη τους, έκρυψα το κοπάδι και γύρισα στη σπηλιά παριστάνοντας το αθώο βρέφος. Ο Απόλλωνας δεν πείστηκε. Με πήγε μπροστά στον Δία, κι εγώ προσπάθησα να υπερασπιστώ τον εαυτό μου με εκείνο το σοβαρό ύφος που χρησιμοποιούν όσοι γνωρίζουν ότι τα στοιχεία είναι συντριπτικά.
Τελικά δεν κέρδισα τη δίκη. Κέρδισα κάτι καλύτερο: συμφωνία. Ο Απόλλωνας άκουσε τη λύρα μου και τη θέλησε· η λύρα πέρασε σε εκείνον, τα βόδια διευθετήθηκαν και ακολούθησαν άλλα δώρα, ανάμεσά τους ένα χρυσό ραβδί. Έτσι άρχισε μια σχέση με λιγότερη έχθρα και περισσότερη αμοιβαία αναγνώριση. Δεν ήταν απλή ανταλλαγή «αρμοδιοτήτων», αλλά μια σειρά συμφωνιών που με έβαλε επίσημα στον κόσμο των θεών.
Τα φτερωτά σανδάλια δεν είναι η προσωπικότητά μου
Οι μεταγενέστερες εικόνες με δείχνουν συχνά με φτερωτά σανδάλια, πέτασο και κηρύκειο. Ωραία σύμβολα, δεν λέω. Όμως το κηρύκειο δεν είναι μαγικό ραβδί που λύνει κάθε πρόβλημα. Είναι κυρίως σύμβολο της κηρυκικής ιδιότητας, της διαπραγμάτευσης και της προστατευμένης διέλευσης.
Η ταχύτητα βοηθά, αλλά η πραγματική μου δύναμη είναι ότι περνάω εκεί όπου άλλοι θεοί δυσκολεύονται. Δεν ανήκω ολοκληρωτικά σε έναν μόνο χώρο. Στέκομαι στις πόρτες, στους δρόμους, στα σταυροδρόμια και στις αλλαγές. Οι αρχαίοι έστηναν ερμές, λίθινες στήλες με το κεφάλι μου, για να σημαδεύουν δρόμους και όρια. Δεν ήταν διακοσμητικά. Υπενθύμιζαν ότι κάθε πέρασμα έχει ρίσκο και κάθε ταξίδι χρειάζεται προστασία.
Γι’ αυτό με επικαλούνταν:
- ταξιδιώτες που έμπαιναν σε άγνωστο δρόμο,
- έμποροι που ήθελαν καλή συμφωνία,
- κήρυκες και διπλωμάτες,
- αθλητές που χρειάζονταν ταχύτητα και τέχνη,
- ακόμη και κλέφτες που εκτιμούσαν την εξυπνάδα περισσότερο από τη δύναμη.
Μην κάνετε πως εκπλήσσεστε με το τελευταίο. Η αρχαία μυθολογία σπάνια χωρίζει τον κόσμο σε καθαρούς «καλούς» και «κακούς».
Οδηγώ και τους νεκρούς
Το πιο σοβαρό κομμάτι της δουλειάς μου δεν έχει χειροκρότημα. Ως ψυχοπομπός συνοδεύω τις ψυχές προς τον Άδη. Δεν αποφασίζω ποιος πεθαίνει και δεν κρίνω τι θα συμβεί μετά. Απλώς φροντίζω να φτάσουν εκεί όπου πρέπει.
Ίσως αυτό εξηγεί καλύτερα ποιος είμαι. Οι περισσότεροι θεοί κυβερνούν έναν τόπο ή μια δύναμη. Εγώ κυβερνώ τη μετάβαση. Είμαι παρών στη στιγμή που κάποιος αφήνει κάτι γνωστό και περνά σε κάτι άλλο. Ένα ταξίδι. Μια εμπορική ανταλλαγή. Ένα μήνυμα που αλλάζει τα πάντα. Το τελευταίο πέρασμα μιας ψυχής.
Δεν έχει πολλή δόξα αυτή η υπηρεσία. Έχει όμως εμπιστοσύνη. Ακόμη και οι θεοί που δεν με εμπιστεύονται κοντά στα κοπάδια τους, με εμπιστεύονται κοντά στα σύνορα του κάτω κόσμου.
Οι αποστολές που δεν χωρούν σε βιογραφικό
Στην Ιλιάδα βοηθώ τον γηραιό Πρίαμο να περάσει κρυφά μέσα από το ελληνικό στρατόπεδο για να ζητήσει το σώμα του Έκτορα από τον Αχιλλέα. Δεν είναι σκηνή ταχύτητας ή απάτης. Είναι μια αποστολή προστασίας, σε μια νύχτα όπου ένας πατέρας διακινδυνεύει τα πάντα για το παιδί του.
Στην Οδύσσεια δίνω στον Οδυσσέα το μώλυ, το βότανο που τον προστατεύει από τα μάγια της Κίρκης. Σε άλλες παραδόσεις βοηθώ ήρωες όπως ο Περσέας, αν και οι λεπτομέρειες και τα θεϊκά δώρα αλλάζουν από πηγή σε πηγή. Αυτό είναι σημαντικό: οι ελληνικοί μύθοι δεν είχαν ένα ενιαίο εγχειρίδιο. Κάθε ποιητής, πόλη και εποχή μπορούσε να φωτίσει διαφορετική πλευρά της ίδιας ιστορίας.
Υπάρχει και ο Άργος ο Πανόπτης, ο φύλακας με τα πολλά μάτια. Εκεί η αποστολή τελείωσε άσχημα για τον Άργο. Μεταγενέστερη παράδοση συνέδεσε αυτή την πράξη με το προσωνύμιο Αργειφόντης, αν και η ετυμολογία του ήδη ομηρικού επιθέτου δεν είναι βέβαιη. Δεν θα το παρουσιάσω σαν χαριτωμένο κατόρθωμα. Οι εντολές του Δία είχαν συχνά κόστος.
Πώς βλέπω τους υπόλοιπους του Ολύμπου
Ο Δίας είναι εξαιρετικός στο να αναθέτει επείγουσες αποστολές που δημιούργησε ο ίδιος. Ο Απόλλωνας είναι λαμπρός, κυριολεκτικά και μεταφορικά, αλλά χρειάζεται μερικές φορές κάποιον να του θυμίζει ότι μια συμφωνία μπορεί να λύσει όσα δεν λύνει ένα τόξο. Η Αθηνά σχεδιάζει δέκα κινήσεις μπροστά· εγώ προτιμώ να έχω δέκα εξόδους διαθέσιμες. Ο Άρης μπαίνει από την κεντρική πύλη. Εγώ συνήθως γνωρίζω ποιος άφησε ανοιχτό το παράθυρο.
Για τον Άδη θα πω μόνο ότι είναι συνεπής. Αυτό, στον Όλυμπο, είναι σχεδόν εξωτικό χάρισμα.
Δεν ισχυρίζομαι ότι είμαι καλύτερος από τους άλλους. Είμαι απλώς πιο δύσκολος να κατηγοριοποιηθώ. Προστάτης και απατεώνας. Αγγελιοφόρος και εφευρέτης. Οδηγός ταξιδιωτών και οδηγός νεκρών. Φίλος των εμπόρων και των κλεφτών. Οι αντιφάσεις δεν είναι σφάλμα στη μυθολογία μου. Είναι το κέντρο της.
Τι άλλαξαν οι Ρωμαίοι
Οι Ρωμαίοι με γνώρισαν ως Μερκούριο. Έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στο εμπόριο, στο κέρδος και στην ανταλλαγή, ενώ πολλές ελληνικές ιστορίες και εικόνες ταξίδεψαν μαζί μου στη ρωμαϊκή θρησκεία και τέχνη. Ο Μερκούριος δεν είναι τέλειο φωτοαντίγραφο του Ερμή· κανένας θεός δεν μένει ακριβώς ίδιος όταν περνά σε άλλη γλώσσα και άλλη πόλη.
Κι αυτό είναι ακόμη ένα σύνορο. Το όνομα άλλαξε, ορισμένα καθήκοντα δυνάμωσαν και άλλα χαμήλωσαν. Ο ταξιδιώτης επέζησε του ταξιδιού, αλλά δεν έφτασε φορώντας ακριβώς τα ίδια ρούχα.
Η δική μου αλήθεια
Αν θέλετε να με καταλάβετε, μην κοιτάτε μόνο τα φτερά. Κοιτάξτε τη στιγμή της αλλαγής. Το πρώτο βήμα έξω από το σπίτι. Το χέρι που δίνει και το χέρι που παίρνει. Το μήνυμα πριν ανοιχτεί. Το όριο πριν περαστεί.
Εκεί βρίσκομαι εγώ.
Και αν λείπει κανένα βόδι όταν φύγω, ας μη βιαστούμε να βγάλουμε συμπεράσματα.
Πηγές και παραδόσεις
- Ομηρικός Ύμνος 4, Εις Ερμήν — γέννηση, λύρα, βόδια και συμφιλίωση με τον Απόλλωνα.
- Όμηρος, Ιλιάδα 24.333–469, 677–694 — καθοδήγηση και προστασία του Πριάμου.
- Όμηρος, Οδύσσεια 10.275–307 και 24.1–14 — το μώλυ και η συνοδεία των ψυχών.
- Ησίοδος, Θεογονία 938–939 — καταγωγή του Ερμή από τον Δία και τη Μαία.
- Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 2.1.3 και 2.4.2 — Άργος Πανόπτης και βοήθεια στον Περσέα.