Την ιστορία την ξέρετε. Ο θεός του πολέμου και η θεά της ομορφιάς, πιασμένοι σε ένα αόρατο δίχτυ, γελοιοποιημένοι μπροστά σε όλους. Την τραγουδάει ο Δημόδοκος στην όγδοη ραψωδία της Οδύσσειας, και από τότε την επαναλαμβάνουν χίλιες φορές — πάντα από τη σκοπιά αυτού που έστησε την παγίδα. Ποτέ από τη δική μου. Σήμερα θα την ακούσετε αλλιώς.
Πώς το λέει ο ποιητής
Ας μείνουμε πρώτα στα λόγια του Ομήρου, να μη με κατηγορήσετε ότι τα φτιάχνω. Η Αφροδίτη είναι σύζυγος του Ηφαίστου, του τεχνίτη του Ολύμπου. Εγώ κι εκείνη βρισκόμαστε κρυφά. Ο Ήλιος, που τα βλέπει όλα, μας παρατηρεί και πηγαίνει και το λέει στον Ήφαιστο.
Και ο Ήφαιστος, αντί να έρθει να με βρει σαν άντρας, κάνει αυτό που ξέρει καλύτερα: πηγαίνει στο εργαστήρι του. Σφυρηλατεί ένα δίχτυ από δεσμά λεπτά σαν ιστό αράχνης, αόρατα, τόσο δυνατά που ούτε θεός δεν τα σπάει. Το κρεμάει γύρω από το κρεβάτι. Ύστερα προσποιείται ότι φεύγει ταξίδι για τη Λήμνο. Και περιμένει.
Η παγίδα, όχι η μάχη
Θέλω να σταθείτε εδώ, γιατί αυτό το σημείο όλοι το προσπερνούν. Ο Ήφαιστος δεν με προκάλεσε. Δεν τράβηξε όπλο. Έστησε ενέδρα και μετά — και αυτό είναι το πιο σημαντικό — κάλεσε κοινό. Στάθηκε στην πόρτα και φώναξε όλους τους θεούς να έρθουν να δουν.
Ήρθαν. Στάθηκαν γύρω και γέλασαν ασυγκράτητα, λέει ο ποιητής. Οι θεές έμειναν σπίτι από αιδώ· ήρθαν οι θεοί. Ο Ποσειδώνας, ο Ερμής, ο Απόλλωνας. Και ξέρετε τι θυμάμαι περισσότερο από εκείνη τη μέρα; Ο Απόλλωνας ρωτάει τον Ερμή αν θα δεχόταν να δεθεί κι αυτός σε τέτοια δεσμά, αρκεί να ήταν πλάι στη χρυσή Αφροδίτη. Και ο Ερμής απαντά, μπροστά σε όλους, ότι θα δεχόταν τριπλάσια δεσμά — και ας τον έβλεπαν όλοι οι θεοί και όλες οι θεές. Το κοινό δεν γελούσε με μένα. Γελούσε από αμηχανία.
Ποιος έφυγε νικημένος
Ο Ποσειδώνας δεν γέλασε. Μεσολάβησε. Παρακάλεσε τον Ήφαιστο να με λύσει και εγγυήθηκε ο ίδιος ότι θα πληρωνόταν το πρόστιμο που αρμόζει. Ο Ήφαιστος υποχώρησε, έλυσε τα δεσμά, και εγώ σηκώθηκα ελεύθερος.
Και μετά; Ο ποιητής το λέει καθαρά: εγώ έφυγα για τη Θράκη, κι εκείνη για την Κύπρο, για την Πάφο, όπου οι Χάριτες την έλουσαν και την έντυσαν ξανά. Κανείς δεν κέρδισε σε εκείνο το δωμάτιο. Ο Ήφαιστος κράτησε το δίχτυ του και τη ντροπή ενός γάμου που δεν άλλαξε. Εγώ πλήρωσα το πρόστιμο και έφυγα. Αλλά αν με ρωτάτε ποιος έχασε πραγματικά, δεν ήταν αυτός που πιάστηκε στο δίχτυ. Ήταν αυτός που, για να νικήσει, χρειάστηκε να καλέσει κοινό.
Προσέξτε και κάτι ακόμη που κανείς δεν σχολιάζει. Η ίδια η Αφροδίτη δεν τιμωρήθηκε με φυλακή ούτε με βία. Έφυγε, λούστηκε, ντύθηκε ξανά και επέστρεψε στη λατρεία της αλώβητη. Ο θυμός του Ηφαίστου έπεσε πάνω σε ένα δίχτυ και σε ένα κοινό, όχι πάνω της. Ίσως γιατί, βαθιά μέσα του, ήξερε αυτό που ξέρω κι εγώ: κανείς δεν ορίζει την Αφροδίτη με δεσμά. Ούτε εγώ, ας είμαι ειλικρινής. Κανείς.
Το μάθημα κάτω από το γέλιο
Πέρα από το κουτσομπολιό, αυτή η ιστορία μού δίδαξε πράγματα που δεν ξέχασα ποτέ:
- *Η δύναμη έχει πολλά πρόσωπα.* Ο Ήφαιστος δεν με νίκησε με σπαθί. Με νίκησε με εξυπνάδα και μηχανή. Ο θεός του πολέμου το σεβάστηκε αυτό.
- *Η ντροπή είναι όπλο.* Δεν με πλήγωσε το δίχτυ. Με πλήγωσε το γέλιο. Και όποιος σκηνοθετεί το γέλιο ξέρει ακριβώς τι κάνει.
- *Η γελοιοποίηση δεν είναι δικαιοσύνη.* Είναι απλώς ένας άλλος τρόπος να νικήσεις χωρίς να πολεμήσεις.
Ένα τραγούδι για να διασκεδάσουν
Θέλετε να ξέρετε ποια είναι η αληθινή τιμωρία σε αυτή την ιστορία; Δεν είναι το δίχτυ. Είναι το ότι έγινε τραγούδι.
Στην Οδύσσεια, αυτή τη σκηνή δεν τη ζούμε την ώρα που συμβαίνει. Την ακούμε. Ένας τυφλός αοιδός, ο Δημόδοκος, την τραγουδάει στην αυλή των Φαιάκων, για να διασκεδάσει έναν ξένο που έχει έρθει καλεσμένος — τον Οδυσσέα. Η πιο ιδιωτική μου στιγμή σερβιρίστηκε σαν επιδόρπιο, ανάμεσα σε κρασί και χορό.
Αυτό είναι το έξυπνο εύρημα των ποιητών. Το δίχτυ κρατά για μια νύχτα· το τραγούδι κρατά για πάντα. Ο Ήφαιστος με έπιασε μία φορά· ο Δημόδοκος με ξαναπιάνει κάθε φορά που ανοίγει το στόμα του. Και όμως, ακούστε καλά το ίδιο τραγούδι: μέσα στα γέλια, οι θεοί ομολογούν ότι θα άλλαζαν θέση μαζί μου. Ακόμη και ως στόχος χλευασμού, εγώ ήμουν αυτός που ζήλευαν. Λίγες ταπεινώσεις κουβαλούν τόσο φανερά τη ζήλια αυτών που τις σκηνοθετούν.
Και μια λεπτομέρεια που κρατούν οι πηγές
Μια προειδοποίηση, γιατί αγαπώ την ακρίβεια περισσότερο απ' όσο νομίζετε: η εικόνα ενός «αναγκαστικού γάμου» ή ενός έρωτα «καταδικασμένου εξαρχής» είναι δική μου ανάγνωση, όχι λόγια του Ομήρου. Ο ποιητής λέει απλώς ότι η Αφροδίτη ήταν σύζυγος του Ηφαίστου και ότι βρεθήκαμε μαζί. Τα υπόλοιπα τα προσθέτω εγώ, από τη δική μου πλευρά της ιστορίας.
Αυτό όμως που δεν προσθέτω κανείς μπορεί να το διαψεύσει: ο Ησίοδος γράφει ότι από εμένα και την Αφροδίτη γεννήθηκε, ανάμεσα σε άλλα, η Αρμονία. Το καταλαβαίνετε; Από τον θεό που όλοι χλευάζουν εκείνη τη νύχτα και τη θεά που όλοι επιθυμούν βγήκε η ίδια η αρμονία του κόσμου. Γελάστε λοιπόν με το δίχτυ όσο θέλετε. Το δίχτυ σκουριάζει, το τραγούδι ξεθωριάζει, μα αυτό που γεννήθηκε από εμάς κρατά τον κόσμο όρθιο. Εγώ κράτησα κάτι που κανένα δίχτυ δεν πιάνει.
Πηγές και παραδόσεις
- *Όμηρος, Οδύσσεια 8.266–366* — το τραγούδι του Δημόδοκου: ο έρωτας Άρη και Αφροδίτης, η μαρτυρία του Ηλίου, το αόρατο δίχτυ του Ηφαίστου, το γέλιο των θεών, το σχόλιο Απόλλωνα–Ερμή και η μεσολάβηση του Ποσειδώνα.
- *Όμηρος, Οδύσσεια 8.361–366* — μετά την απελευθέρωση, ο Άρης φεύγει για τη Θράκη και η Αφροδίτη για την Πάφο της Κύπρου.
- *Ησίοδος, Θεογονία 933–937* — Φόβος, Δείμος και Αρμονία ως παιδιά του Άρη και της Αφροδίτης.
Σημείωση σύνταξης: η πρωτοπρόσωπη φωνή και τα σχόλια του Άρη είναι λογοτεχνική ανακατασκευή. Το ομηρικό επεισόδιο αναφέρεται στην κατονομασμένη πηγή του.