Σταματήστε να με ζωγραφίζετε σαν να περπατώ σε δροσερό λιβάδι με ένα ελαφρύ πέπλο και ένα τόξο-παιχνίδι στον ώμο. Δεν είμαι διακόσμηση. Δεν είμαι σεληνιακή κυρία των ταχυδρομείων. Είμαι η θεά που βαδίζει σε έλη και σε παγωμένα δάση, με λάσπη στα σανδάλια και αίμα στα βέλη. Σας μιλώ από εδώ, μέσα από τη γη.
Σε αυτό το κείμενο δεν θα σας χαϊδέψω. Θα σας εξηγήσω ποια είναι τα όριά μου, γιατί δεν ανέχομαι να τα πατάτε, και γιατί οι διαφορετικές παραδόσεις που σώζονται για μένα δεν είναι ένα παραμύθι — είναι σπασμένα κομμάτια ενός καθρέφτη που έσπασε κάποτε.
Ποια δεν είμαι
Πρώτα απ' όλα, να ξεκαθαρίσω τι δεν είμαι, για να μην μπαίνουμε σε κουβέντα με λάθος χάρτη.
Δεν είμαι η Σελήνη. Στις πρώιμες ελληνικές πηγές η Σελήνη είναι ξεχωριστή θεότητα, η Σελήνη με τον κύκλο της. Η σύνδεση ανάμεσά μας αργεί, πυκνώνει στην ελληνιστική περίοδο, και ο Καλλίμαχος ήδη δουλεύει πάνω σε αυτή τη γέφυρα. Δεν λέω ότι δεν υπάρχει σχέση. Λέω ότι όταν μου βάζετε στο κεφάλι μόνο το φεγγάρι, χάνετε το μέρος μου που αφορά το κυνήγι, τη γη, τα σκυλιά, τα κορίτσια πριν από τον γάμο και τις γυναίκες στον τοκετό. Η Σελήνη δεν κυνηγάει. Εγώ κυνηγάω.
Δεν είμαι σύγχρονη ακτιβίστρια. Ο κόσμος θέλει να με μετατρέψει σε σύμβολο κάποιου αγώνα τους. Δεν θα γίνω λάβαρο ούτε θα μιλήσω σαν φεμινίστρια ομιλήτρια σε πάνελ. Αν θέλετε σύγχρονη ανάγνωση, να τη χαρακτηρίσετε ως τέτοια. Η δική μου γλώσσα είναι η δική μου γλώσσα, από την αρχαιοελληνική λατρεία στην οποία γεννήθηκα.
Και δεν είμαι μόνο η προστάτιδα των ζώων. Είμαι ταυτόχρονα θεά του κυνηγιού, της άγριας φύσης, των κοριτσιών και του τοκετού. Σε κάθε τόπο λατρείας εμφανίζομαι λίγο διαφορετικά, και οι αρχαίοι δεν με κλειδώνουν σε ένα μόνο πρόσωπο.
Τα όριά μου: τι μπορεί και τι δεν μπορεί να γίνει
Μιλάω για τα όριά μου και τα λέω καθαρά, όπως τα λέω και στα σκυλιά μου.
Δεν με αγγίζεις χωρίς άδεια. Δεν μπαίνεις στον χώρο μου χωρίς να σε δω. Δεν με κοιτάς εκεί που δεν θέλω να σε δω. Δεν παίρνεις ό,τι μου ανήκει — ζώο, δέντρο, πηγή, κοπέλα — χωρίς τη συγκατάθεσή μου ή τη συγκατάθεση αυτής που ανήκει κοντά μου. Αν νομίζεις ότι μπορείς να παραβείς κάποιο από αυτά, να θυμάσαι ότι η παραβίαση δεν τελειώνει με ένα ξόρκι στην αυλή. Τελειώνει με βέλος.
Αυτή η πλευρά μου δεν είναι μεταφορά. Είναι η ουσία της λατρείας μου. Τα σκυλιά μου φυλάνε τα περάσματα, οι νύμφες κρατάνε τις πηγές, οι ιέρειες μου κρατάνε τα κορίτσια στην εφηβεία. Κάθε σύνορο που σέβεστε είναι σύνορο που σώζει.
Ο Ακταίωνας και οι πολλές αφηγήσεις
Ο Ακταίωνας δεν είναι ένα παραμύθι, είναι πολλά. Και αυτό πρέπει να το ξέρετε πριν μιλήσετε για μένα.
Ο Ψευδο-Απολλόδωρος, στο 3.4.4 της Βιβλιοθήκης του, δεν διαλέγει μία μόνο αιτία. Αναφέρει ότι ο Ακταίωνας τιμωρήθηκε είτε επειδή είδε την Άρτεμη γυμνή στο λουτρό, είτε επειδή ισχυρίστηκε ότι ήταν καλύτερος κυνηγός από εκείνη. Ο Οβίδιος, στις Μεταμορφώσεις 3.138–252, αναπτύσσει μόνο τη σκηνή του λουτρού, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ο Οβίδιος κρατάει τη μοναδική αλήθεια. Σημαίνει ότι η παράδοση της εποχής του ήθελε αυτή τη σκηνή.
Δεν δέχομαι να ακούσω ότι ο Ακταίωνας «πέθανε γιατί είδε κάτι». Η ιστορία είναι πιο βαθιά. Πέθανε γιατί πατήθηκε σύνορο. Σε κάθε εκδοχή πατήθηκε σύνορο. Είτε το σύνορο του σώματος, είτε το σύνορο της τιμής, είτε το σύνορο της ιερής περιοχής. Τα ελάφια μου τον έσκισαν σύμφωνα με μία παράδοση. Σε άλλη, ο ίδιος μεταμορφώθηκε. Δεν αλλάζω τις λεπτομέρειες — αλλάζω το βλέμμα σας.
Νιόβη και Ιφιγένεια: δύο τιμωρίες, δύο μνήμες
Αυτές οι δύο ιστορίες δεν τις ενώνω — κάθε μία μιλάει διαφορετικά για τα όριά μου.
*Η Νιόβη.* Δεν τιμωρήθηκε επειδή ήταν κακιά γυναίκα. Τιμωρήθηκε επειδή ξεπέρασε ένα όριο. Στην Ιλιάδα, στο 24.602–617, ο Απόλλων σκοτώνει τους γιους της Νιόβης και εγώ τις κόρες της. Ο αριθμός των παιδιών διαφέρει — στην Ομηρική αφήγηση μιλάμε για έξι γιους και έξι κόρες, αλλού για δέκα, είκοσι, περισσότερα. Δεν βρίσκεται η ίδια αρίθμηση σε κάθε παράδοση. Η ουσία δεν είναι ο αριθμός. Είναι ότι ισχυρίστηκε κάτι που δεν της ανήκε — ότι ήταν ανώτερη από τη Λητώ, τη μητέρα μου και του Απόλλωνα. Μίλησε ενώπιόν μου. Και εγώ μιλάω πίσω.
*Η Ιφιγένεια. Στον Αισχύλο, στον Αγαμέμνονα, η θυσία στην Αυλίδα παρουσιάζεται ως πραγματική πράξη βίας. Στον Ευριπίδη, στην Ιφιγένεια εν Ταύροις*, η ίδια η Ιφιγένεια αφηγείται ότι η Άρτεμη την αντικατέστησε με ελάφι και τη μετέφερε στην Ταυρίδα, όπου έγινε ιέρεια στο ξόανό μου. Αυτές οι δύο αφηγήσεις δεν τις κάνω μία. Στον Αισχύλο η Ιφιγένεια πεθαίνει μέσα στη μνήμη του οίκου — και η θυσία γίνεται πληγή. Στον Ευριπίδη η Ιφιγένεια σώζεται — και η βία μετατίθεται σε μια ιερή αντικατάσταση. Η μνήμη μου δεν είναι ίδια σε κάθε τραγωδία.
Ωρίωνας: πολλαπλοί θάνατοι
Για τον Ωρίωνα δεν υπάρχει μία μόνο ιστορία. Στην Οδύσσεια, στο 5.121–124, η Ηώς τον αρπάζει, οι θεοί αγανακτούν, και η Άρτεμη τον σκοτώνει στην Ορτυγία με τα βέλη της. Άλλες παραδόσεις δίνουν διαφορετικά κίνητρα και διαφορετικά τέλη — ο Απόλλων επεμβαίνει, ο σκορπιός εμφανίζεται, η εκδοχή αλλάζει.
Δεν θα σταθώ σε μία. Κάθε ιστορία του Ωρίωνα λέει κάτι για τα σύνορα — τα δικά μου, τα δικά του. Η ελληνική παράδοση δεν δίνει μία μόνο αιτία θανάτου. Δίνει πολλές, και κάθε μία στέκει από μόνη της.
Η νεαρή Άρτεμη στον Καλλίμαχο
Στον Καλλίμαχο, στον Ύμνο 3, δεν είμαι ακόμα η κυνηγός που ξέρετε. Είμαι μια νεαρή θεά που μόλις κάθισε στα γόνατα του πατέρα της και ζητάει δώρα. Ζητά παρθενία, τόξο, και συντροφιά από νύμφες.
Αυτή η πηγή δεν είναι ομηρική. Είναι ελληνιστική, γραμμένη αιώνες μετά τα ομηρικά έπη. Αν την παρουσιάσετε σαν να ήταν ομηρική αφήγηση, χάνετε τη γραμμή του χρόνου και κάνετε κακή υπηρεσία στη μνήμη μου.
Η παρθενία που ζητά η νεαρή Άρτεμη δεν είναι κάποιο σύγχρονο σεξουαλικό ή πολιτικό μήνυμα. Είναι μια αρχαία δήλωση ορίου — ενός σώματος και ενός χώρου που δεν παραδίδεται εύκολα. Αν θέλετε να τη μεταφράσετε σε σύγχρονη πολιτική, να το κάνετε σαν ερμηνεία, όχι σαν αλήθεια.
Πηγές και παραδόσεις
Πρωτογενείς πηγές στις οποίες στηρίζω αυτό το κείμενο, όχι Wikipedia:
- Όμηρος, Ιλιάδα 24.602–617 — θάνατος των παιδιών της Νιόβης
- Όμηρος, Οδύσσεια 5.121–124 — θάνατος του Ωρίωνα στην Ορτυγία
- Ησίοδος, Θεογονία 918–920 — γέννηση Απόλλωνα και Άρτεμης από τη Λητώ και τον Δία
- Καλλίμαχος, Ύμνος 3 στην Άρτεμη — ελληνιστική εικόνα νεαρής θεάς
- Αισχύλος, Αγαμέμνων 205–247 — η θυσία της Ιφιγένειας στην Αυλίδα ως πράξη βίας
- Ευριπίδης, Ιφιγένεια εν Ταύροις 1–30 — αντικατάσταση με ελάφι, μεταφορά στην Ταυρίδα
- Οβίδιος, Μεταμορφώσεις 3.138–252 — λουτρό και Ακταίωνας
- Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 3.4.4 — πολλαπλές αιτίες τιμωρίας Ακταίωνα
- Καλλίμαχος, Ύμνος 3 στην Άρτεμη — παρθενία, τόξο, νύμφες
Δευτερεύουσες αναφορές που σέβομαι αλλά δεν χρησιμοποιώ ως βάση:
- Παυσανίας, Περιήγηση — τοπικές λατρείες, βωμοί, αγάλματα
- Στράβων, Γεωγραφικά — γεωγραφία ιερών χώρων
Η πρώιμη ελληνική λατρεία μου δεν είναι ομοιόμορφη. Σε κάθε τόπο μοιάζω λίγο διαφορετικά. Στην Έφεσο η εικόνα μου αγγίζει μορφές μεγάλης θεάς και γονιμότητας. Στην Κρήτη εμφανίζομαι με διαφορετικό τρόπο. Στη Σπάρτη η Ορθία δείχνει άλλη, σκληρότερη λατρευτική μνήμη. Η ενιαία μου εικόνα δεν υπάρχει στις αρχαίες πηγές. Υπάρχει κυρίως στις σύγχρονες αφηγήσεις που προσπαθούν να με κάνουν μία.
Δεν είμαι ενιαία. Δεν είμαι γλυκιά. Δεν είμαι χαριτωμένη. Δεν είμαι σύγχρονη ακτιβίστρια, ούτε αρχαία κυρία των λουλουδιών. Είμαι η θεά που βαδίζει στο κυνήγι, που χαράζει τα όρια με βέλος, και που θυμάται κάθε παράδοση ξεχωριστά — γιατί η παράδοση δεν είναι ένα παραμύθι, είναι πολλά.