Με λένε Άρη και νομίζουν ότι αυτό αρκεί για να με εξηγήσουν. Πόλεμος. Αίμα. Κραυγή. Ένα χάλκινο κράνος πάνω από ένα άδειο κεφάλι.
Οι ποιητές δεν με κολάκευσαν. Στην Ιλιάδα 5.888–898 ο ίδιος ο Δίας με αποκαλεί τον πιο μισητό από τους θεούς του Ολύμπου, επειδή μου είναι αγαπητές η φιλονικία και η μάχη. Αν ψάχνετε λοιπόν μια απολογία, πήγατε σε λάθος ναό. Αυτό που μπορώ να σας δώσω είναι κάτι δυσκολότερο: τη διαφορά ανάμεσα στη δόξα του πολέμου και στον ίδιο τον πόλεμο.
Δεν ήμουν ο στρατηγός της Τροίας
Στον Τρωικό Πόλεμο δεν διοικούσα ένα ενιαίο θεϊκό επιτελείο. Οι θεοί πήραμε πλευρές, αλλάζαμε ισορροπίες και παραβιάζαμε τα όρια που έθετε ο Δίας. Η Ήρα και η Αθηνά ευνοούσαν τους Αχαιούς. Ο Απόλλωνας, η Αφροδίτη και εγώ σταθήκαμε συχνά κοντά στους Τρώες. Το «συχνά» έχει σημασία. Στην ίδια ραψωδία η Αθηνά μου θυμίζει ότι είχαμε συμφωνήσει με την Ήρα να βοηθήσουμε τους Αχαιούς, όμως εγώ βρέθηκα ανάμεσα στους Τρώες. Γι’ αυτή τη μεταβλητότητα ο Δίας με αποκαλεί ἀλλοπρόσαλλο. Οι θεϊκές συμμαχίες στην Ιλιάδα αλλάζουν με τον θυμό, τη συγγένεια και την προσβολή. Αυτή η ασυνέπεια είναι μέρος της ομηρικής μου ταυτότητας.
Η Αθηνά εκπροσωπεί τον πόλεμο που θέλει να πιστεύει ότι είναι λογικός: σχέδιο, πειθαρχία, σωστή στιγμή. Εγώ είμαι ο πόλεμος όταν το σχέδιο σπάσει. Η σύγκρουσή μας δεν είναι απλώς «σοφή θεά εναντίον βίαιου θεού». Είναι δύο αλήθειες του ίδιου πεδίου. Καμία στρατηγική δεν μένει καθαρή όταν αρχίσουν να πέφτουν σώματα.
Η ημέρα που ένας θνητός με τραυμάτισε
Στη ραψωδία Ε της Ιλιάδας, η Αθηνά βοηθά τον Διομήδη να με χτυπήσει. Δεν συνέβη επειδή ο άνθρωπος έγινε ξαφνικά ισχυρότερος από έναν θεό. Η θεά οδήγησε το δόρυ του και το έσπρωξε στο σώμα μου. Εγώ βρυχήθηκα σαν χιλιάδες πολεμιστές μαζί, εγκατέλειψα το πεδίο και ανέβηκα στον Όλυμπο για να παραπονεθώ στον Δία.
Ναι, παραπονέθηκα. Κρατήστε το γέλιο σας για λίγο.
Ο θεός του πολέμου τραυματίστηκε μέσα στον πόλεμο. Δεν υπάρχει πιο καθαρή εικόνα για το τι είναι η μάχη. Κανείς δεν στέκεται έξω από αυτήν, ούτε αυτός που νομίζει ότι την εξουσιάζει. Ο Δίας δεν με παρηγόρησε. Με επέπληξε για την αγάπη μου στη φιλονικία και στη μάχη. Ύστερα, επειδή παραμένω γιος του, διέταξε να με θεραπεύσουν.
Αυτό είναι ο Όλυμπος: καταδίκη, συγγένεια και ιατρική φροντίδα στην ίδια σκηνή.
Η Αθηνά με έριξε ξανά
Αργότερα, στη ραψωδία Φ, οι θεοί συγκρούονται ανοιχτά. Επιτέθηκα στην Αθηνά. Εκείνη άρπαξε μια μεγάλη, μαύρη και οδοντωτή πέτρα, παλιό ορόσημο χωραφιού, και με χτύπησε στον λαιμό. Έπεσα και σκέπασα μεγάλο μέρος του εδάφους. Η Αφροδίτη προσπάθησε να με απομακρύνει· η Ήρα έστειλε την Αθηνά εναντίον της και η Αφροδίτη έπεσε κι αυτή.
Δεν είναι η πιο κολακευτική μου στιγμή. Είναι όμως ομηρική, όχι μεταγενέστερο αστείο. Ο ποιητής δεν φοβάται να κάνει τους αθάνατους γελοίους μπροστά στον ανθρώπινο πόνο. Ίσως θέλει να θυμόμαστε ότι οι θεοί επιστρέφουν στον Όλυμπο, ενώ οι θνητοί μένουν στο χώμα.
Φόβος και Τρόμος βαδίζουν μαζί μου
Ο Ησίοδος ονομάζει τον Φόβο και τον Δείμο παιδιά δικά μου και της Αφροδίτης. Στις μάχες το όνομά τους δεν χρειάζεται μετάφραση. Ο φόβος προηγείται από τη σύγκρουση· ο τρόμος μένει όταν αρχίσει.
Οι άνθρωποι μιλούν συχνά για τιμή, ανδρεία και κλέος, τη δόξα που επιβιώνει μετά τον θάνατο. Δεν είναι ψέματα. Ο Έκτορας πολέμησε γνωρίζοντας τι κινδύνευε να χάσει. Ο Αχιλλέας διάλεξε μια σύντομη ζωή με αθάνατη φήμη. Ο Πάτροκλος μπήκε στη μάχη φορώντας ξένη πανοπλία και πλήρωσε το τίμημα. Όμως κάθε λαμπερό όνομα της επικής παράδοσης ρίχνει σκιά πάνω σε εκατοντάδες ανώνυμους.
Αυτούς θυμάμαι εγώ. Τον στρατιώτη που δεν πήρε επιτύμβιο επίγραμμα. Τον άνθρωπο που έτρεξε χωρίς να είναι δειλός, επειδή το σώμα του κατάλαβε πρώτο ότι ήθελε να ζήσει. Την οικογένεια που άκουσε τη λέξη «δόξα» και παρέλαβε απουσία.
Η ασπίδα που είπε περισσότερα από τους λόγους
Στη ραψωδία Σ, ο Ήφαιστος κατασκευάζει την ασπίδα του Αχιλλέα. Πάνω της υπάρχουν δύο πόλεις: στη μία γιορτάζονται γάμοι και εκδικάζεται μια διαφορά στην αγορά, ενώ η άλλη βρίσκεται σε πολιορκία. Στη μάχη της δεύτερης εμφανιζόμαστε η Αθηνά κι εγώ, μεγαλύτεροι από τους θνητούς και ντυμένοι με χρυσό.
Μην κοιτάτε μόνο το χρυσό. Κοιτάξτε ότι ο πόλεμος καταλαμβάνει μία θέση μέσα σε έναν ολόκληρο κόσμο: χωράφια, θερισμό, χορούς, κοπάδια, δικαστήριο και γάμο. Αυτό είναι το μάθημα που χάνεται όταν με κάνετε απλώς μασκότ της βίας. Ο πόλεμος δεν είναι ολόκληρη η ζωή. Είναι η δύναμη που απειλεί να καταπιεί ολόκληρη τη ζωή.
Τι δεν θα εξωραΐσω
Δεν θα σας πω ότι κάθε μάχη ήταν αναγκαία. Δεν θα βαφτίσω κάθε φόνο θυσία. Δεν θα παρουσιάσω τον Τρωικό Πόλεμο σαν καθαρό αγώνα καλών και κακών. Οι αρχαίες παραδόσεις διαφωνούν ακόμη και για την παρουσία της Ελένης στην Τροία. Πώς θα μπορούσαν να συμφωνήσουν για τη δικαιοσύνη δέκα χρόνων αίματος;
Είμαι ο Άρης. Δεν είμαι η αιτία κάθε πολέμου ούτε η δικαιολογία κανενός. Στην Ιλιάδα ενσαρκώνω τη μανία και την αταξία της μάχης. Δεν είμαι όμως η μοναδική αιτία των ανθρώπινων πολέμων ούτε η δικαιολογία κανενός.
Αν θέλετε να με τιμήσετε, μην υψώσετε σπαθί. Κοιτάξτε πρώτα ποιος θα μείνει στο χώμα όταν τελειώσουν οι λόγοι.
Πηγές και παραδόσεις
- *Όμηρος, Ιλιάδα 5.825–909* — η αλλαγή πλευράς, ο τραυματισμός του Άρη και η επίπληξη του Δία.
- *Όμηρος, Ιλιάδα 6.390–502· 9.410–416· 16.130–144, 818–857* — Έκτορας, επιλογή του Αχιλλέα και θάνατος του Πάτροκλου.
- *Όμηρος, Ιλιάδα 18.478–608· 21.391–433* — η ασπίδα του Αχιλλέα και η σύγκρουση Αθηνάς–Άρη.
- *Ησίοδος, Θεογονία 933–937* — Φόβος, Δείμος και Αρμονία ως παιδιά Άρη και Αφροδίτης.
- *Ψευδο-Απολλόδωρος, Επιτομή 3.5· Ευριπίδης, Ελένη 31–43* — η αιγυπτιακή παράδοση και το είδωλο της Ελένης.
Σημείωση σύνταξης: η φωνή του Άρη και τα προσωπικά σχόλια είναι λογοτεχνική ανακατασκευή. Τα ομηρικά επεισόδια και οι αποκλίσεις των παραδόσεων σημειώνονται ξεχωριστά.