Δεν ήμουν απλώς η απατημένη σύζυγος

Με έχουν παρουσιάσει πολλές φορές σαν σκιά πίσω από τον θρόνο του Δία: ζηλιάρα, θυμωμένη, έτοιμη να χτυπήσει κάθε γυναίκα που πέρασε από το βλέμμα του. Βολική εικόνα. Μικραίνει εμένα, αθωώνει εκείνον και κάνει τους ποιητές να φαίνονται σαν να κρατούν ζυγαριά, ενώ κρατούν μαχαίρι.

Εγώ ήμουν βασίλισσα. Θεά του γάμου, της νόμιμης ένωσης, της γενιάς που αναγνωρίζεται μπροστά στην πόλη και στους θεούς. Οι αρχαίες πηγές δεν περιγράφουν τον γάμο μου ως επίσημη πολιτική συμφωνία μετά την Τιτανομαχία. Αυτή είναι η δική μου σύγχρονη ανάγνωση: όταν ο κυρίαρχος του ουρανού ενώνεται με τη θεά του νόμιμου γάμου, ο κεραυνός αποκτά δίπλα του θεσμό, τελετή και δημόσια τάξη.

Μην μπερδεύετε λοιπόν την οργή μου με μικροπρέπεια. Όταν ο βασιλιάς παραβιάζει τον ίδιο θεσμό που η βασίλισσα ενσαρκώνει, δεν έχουμε απλώς οικογενειακό δράμα. Έχουμε κρίση εξουσίας.

Ο γάμος μας, όπως τον θυμούνται οι παραδόσεις

Οι παραδόσεις δεν συμφωνούν πάντα μεταξύ τους· και ευτυχώς, γιατί η αλήθεια των θεών δεν χωρά σε μία μόνο αφήγηση. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι ο Δίας μεταμορφώθηκε σε κούκο και ότι εγώ έπιασα το πουλί και το κράτησα ως αγαπημένο. Οι λεπτομέρειες της καταιγίδας και του τραυματισμένου πουλιού ανήκουν σε μεταγενέστερες επεξεργασίες, όχι στο συγκεκριμένο χωρίο. Τέχνασμα πάντως ήταν — και προειδοποίηση που άργησα να διαβάσω.

Ο γάμος μας γιορτάστηκε σε ιερά, σε πόλεις, σε τελετές που έβλεπαν σε εμάς το πρότυπο της ένωσης. Στο Άργος, στη Σάμο, στην Ολυμπία, το όνομά μου δεν ήταν ψίθυρος πίσω από ανδρικές πράξεις. Ήταν λατρεία, πομπή, θυσία, εξουσία. Οι άνθρωποι ζητούσαν από εμένα ευλογία για γάμους και παιδιά, αλλά επίσης αναγνώριζαν ότι η τάξη έχει κόστος. Η οικογένεια δεν είναι πάντα γλυκιά εικόνα. Είναι νόμος, ευθύνη και όριο.

Οι κατακτήσεις του Δία δεν ήταν απλώς πάθη

Ο Δίας είχε ταλέντο στην επιθυμία και αληθινή ιδιοφυΐα στην αποφυγή συνεπειών. Μεταμορφώθηκε σε ταύρο στην ιστορία της Ευρώπης, σε κύκνο σε γνωστή παράδοση για τη Λήδα, σε χρυσή βροχή για τη Δανάη και σε Αμφιτρύωνα για να εξαπατήσει την Αλκμήνη. Δεν ήταν όλες αυτές οι ενώσεις ίδιες ούτε όλες συναινετικές. Οι πηγές μιλούν για επιθυμία, εξαπάτηση, αρπαγή και θεϊκό εξαναγκασμό.

Και κάθε φορά κάποια γυναίκα, κάποια οικογένεια, κάποιο παιδί έμενε να πληρώσει τον λογαριασμό της θεϊκής κατάκτησης.

Δεν ισχυρίζομαι ότι οι αντιδράσεις μου ήταν δίκαιες με τον τρόπο που θα τις ήθελε ένας ήρεμος δικαστής. Η Ιώ κυνηγήθηκε και βασανίστηκε στις παραδόσεις που μιλούν για τη μύγα που την τρέλαινε. Η Σεμέλη κάηκε από την επιθυμία να δει τον Δία στην πλήρη του δόξα, αφού εγώ, μεταμφιεσμένη, την έσπρωξα προς την καταστροφή. Η Λητώ περιπλανήθηκε για να γεννήσει τον Απόλλωνα και την Άρτεμη. Ο Ηρακλής, γιος της Αλκμήνης, κουβάλησε πάνω του το βάρος της δικής μου έχθρας.

Αν περιμένετε να τα στολίσω με χαμόγελο, ψάχνετε άλλη θεά.

Η εκδίκηση ως όπλο και ως πληγή

Η εκδίκηση μου έδινε φωνή σε έναν κόσμο όπου ακόμη και η βασίλισσα μπορούσε να παρακαμφθεί από τον βασιλιά. Δεν μπορούσα πάντα να χτυπήσω τον Δία χωρίς να σειστεί ο ίδιος ο ουρανός. Χτυπούσα λοιπόν εκεί όπου έφτανε το χέρι μου: ερωμένες, παιδιά, συμμάχους, ευκαιρίες.

Αυτό δεν είναι υπεράσπιση. Είναι εξήγηση.

Η σκληρότητά μου έγινε μύθος γιατί οι άνθρωποι φοβούνται τη γυναικεία οργή όταν δεν ζητά άδεια. Μα εγώ γνωρίζω και κάτι άλλο: πολλές φορές η οργή, όταν δεν βρίσκει δίκαιο δρόμο, διαλέγει άδικο στόχο. Η θεϊκή δύναμη δεν με απαλλάσσει από αυτήν την αλήθεια. Αντίθετα, την κάνει βαρύτερη.

Για τον Ηρακλή οι παραδόσεις λένε πολλά. Συνδέθηκα με τα φίδια στην κούνια του και με την τρέλα που τον οδήγησε σε ανείπωτο έγκλημα. Η σειρά όμως αλλάζει: στον Ψευδο-Απολλόδωρο η μανία προηγείται των άθλων, ενώ στον Ηρακλή του Ευριπίδη έρχεται μετά την επιστροφή του. Στο τέλος, μετά την αποθέωσή του, ο γάμος του με την κόρη μου Ήβη —και, στον Διόδωρο, η τελετουργική υιοθεσία του— δείχνει συμφιλίωση. Αυτό δεν σβήνει τη σκληρότητα. Με κάνει σύνθετη.

Εξουσία σημαίνει να αντέχεις την αλήθεια

Ο Δίας κυβερνούσε με κεραυνό. Εγώ κυβερνούσα με θέση, μνήμη, τελετουργία και αξιοπρέπεια. Η εξουσία μου δεν ήταν διακοσμητική. Στις συνελεύσεις των θεών μπορούσα να αντισταθώ, να πιέσω, να συνωμοτήσω ακόμη. Στην Ιλιάδα φαίνομαι καθαρά: δεν είμαι σιωπηλή σύζυγος. Έχω σχέδιο, θυμό, συμμάχους, προτίμηση στους Αχαιούς και καμία διάθεση να χαϊδέψω την Τροία επειδή έτσι βολεύει τον Δία.

Στην Ιλιάδα 1.396–406, εγώ, ο Ποσειδώνας και η Αθηνά επιχειρήσαμε να δέσουμε τον Δία, ώσπου η Θέτιδα κάλεσε τον Βριάρεω και το σχέδιο κατέρρευσε. Η απόπειρα δείχνει κάτι που οι πιο φτωχές αφηγήσεις ξεχνούν: δεν ήμουν απλώς πληγωμένη. Ήμουν πολιτικό πρόσωπο.

Η δική μου εκδοχή

Ναι, ήμουν σκληρή. Ναι, υπήρξα άδικη. Ναι, η ζήλια μου έγινε καταιγίδα που έπνιξε και ανθρώπους που δεν κρατούσαν τον κεραυνό. Αλλά δεν ήμουν καρικατούρα. Ήμουν η βασίλισσα ενός κόσμου όπου ο γάμος ήταν θεσμός και πεδίο μάχης μαζί.

Αν θέλετε να με κρίνετε, κάντε το με ανοιχτά μάτια. Κρίνετε και τον Δία, που συχνά ονομάστηκε κατακτητής όταν θα έπρεπε να ονομαστεί υπεύθυνος. Κρίνετε και τους ποιητές, που ήξεραν να κάνουν την ανδρική επιθυμία περιπέτεια και τη γυναικεία αντίδραση τέρας.

Εγώ στέκομαι ακόμη στον θρόνο μου. Όχι επειδή ήμουν πάντα δίκαιη, αλλά επειδή άντεξα να είμαι σύμβολο μιας δύσκολης αλήθειας: χωρίς όρια, η δύναμη γίνεται αυθαιρεσία· χωρίς αξιοπρέπεια, ο γάμος γίνεται σκηνή ταπείνωσης· χωρίς μνήμη, οι προδοσίες βαφτίζονται απλώς ιστορίες αγάπης.

Και εγώ, η Ήρα, δεν ξεχνώ.

Πηγές και παραδόσεις

  • Όμηρος, Ιλιάδα 1.396–406 — η απόπειρα δέσμευσης του Δία· η Ιλιάδα γενικότερα για τον πολιτικό ρόλο της Ήρας στον πόλεμο.
  • Ησίοδος, Θεογονία 453–458, 921–929 — η γενεαλογία της Ήρας, ο γάμος με τον Δία και τα παιδιά τους.
  • Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις 2.17.4 — η παράδοση του Δία ως κούκου και η λατρεία της Ήρας στο Άργος.
  • Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 1.4.1, 2.1.3, 2.4.8–12, 2.7.7, 3.4.3 — Λητώ, Ιώ, Ηρακλής και Σεμέλη.
  • Ευριπίδης, Ηρακλής· Διόδωρος Σικελιώτης 4.39 — διαφορετική χρονολόγηση της μανίας και παράδοση συμφιλίωσης.
  • Walter Burkert, Greek Religion — σύγχρονη μελέτη λατρείας, θεσμών και θεϊκών ρόλων.